Die Schwerkraft ist wie ein Hologramm. Was bedeutet das?
Trọng lực như một ảnh hologram. Điều đó nghĩa là gì?
Ce texte a été traduit et simplifié pour les apprenants d'allemand. Le contenu original appartient à Quanta.
Sélectionnez un mot ou une expression pour le chercher, le traduire, le surligner ou ajouter une note.
Progression de la lecture
Paragraphe 1/19
Lisez d'abord l'allemand. Affichez la traduction sous un paragraphe quand vous en avez besoin.
Traduction vietnamienne
Đột phá lớn nhất của vật lý lý thuyết hiện đại là phát hiện trọng lực có thể làm sụp đổ chiều không gian. Các nhà vật lý vẫn chưa hiểu hết hệ quả của nó.
Traduction vietnamienne

Traduction vietnamienne
Ảnh: Ada Zejun Shen cho Quanta Magazine
Traduction vietnamienne

Traduction vietnamienne
Những tháng đầu làm phóng viên vật lý cách đây gần mười năm, tôi liên tục bắt gặp một cụm viết tắt khó hiểu: AdS/CFT. Tôi rất ngại nó nên cứ lờ đi.
Traduction vietnamienne
Nhưng không thể trốn tránh mãi. Rồi tôi hiểu ra cụm chữ đó chỉ một mối liên hệ đầy bất ngờ giữa hai thế giới tưởng như chẳng liên quan: trọng lực và cơ học lượng tử. Lạ hơn nữa, tương ứng “Anti-de Sitter / lý thuyết trường bảo giác” này nói rằng trọng lực xóa nhòa ranh giới giữa thể tích và diện tích. Ý tưởng bao trùm hơn được gọi là nguyên lý hologram. Với tôi, đây là đề xuất quan trọng nhất của vật lý lý thuyết trong 30 năm qua.
Traduction vietnamienne
Cách các nhà lý thuyết chọn đề tài cho thấy họ coi trọng điều gì. Và AdS/CFT đã tạo ra một làn sóng nghiên cứu mạnh mẽ. Ba công trình nền tảng về chủ đề này vào cuối thập niên 1990 đã nhận được hàng chục nghìn trích dẫn. Nhờ đó, chúng trở thành những công trình được trích dẫn nhiều nhất của vật lý lý thuyết trong thời đại số, bỏ xa các công trình khác. Khi phỏng vấn những người nghiên cứu hologram, tôi thường thấy họ thực sự kinh ngạc. Họ dùng những từ như “kỳ diệu” và “tuyệt vời” để mô tả nó. Hologram cũng đã mang lại lời giải được chấp nhận rộng rãi cho nghịch lý nổi tiếng nhất của vật lý: Trái với điều Stephen Hawking từng nói, hố đen không phải là nhà tù không lối thoát.
Traduction vietnamienne
Dù đã đưa tin về nhiều bước tiến của hologram và trò chuyện với nhiều nhà vật lý trong lĩnh vực này, tôi vẫn thấy rối. Tôi nghe nói hologram cho rằng trọng lực và cơ học lượng tử thực chất là một, và không gian có thể chỉ là ảo ảnh. Tôi cũng nghe người ta mô tả hologram vừa là một sự thật toán học, vừa là một tưởng tượng mang tính suy đoán. Vì vậy tôi cố gắng sắp xếp lại những ý tưởng táo bạo này để hiểu nguyên lý hologram thực sự nói gì về vũ trụ của chúng ta.
Traduction vietnamienne

Traduction vietnamienne
Bằng chứng
Traduction vietnamienne
Hãy tưởng tượng một chiếc hộp. Nó đại diện cho một vùng không gian. Thực ra đó là không-thời gian, nhưng ở đây chúng ta bỏ yếu tố thời gian đi. Các nhà vật lý thường làm vậy để dễ hình dung hơn. Nguyên lý hologram nói rằng: Dù điều gì xảy ra bên trong hộp — phân tử khí chuyển động hay hố đen va chạm — bạn vẫn có thể hiểu toàn bộ nội dung bên trong chỉ bằng cách đo đi đo lại các điểm trên bề mặt.
Traduction vietnamienne
Hãy dừng lại một chút và nghĩ xem khẳng định này kỳ quặc đến mức nào. Bạn hoàn toàn không được nhìn vào trong hộp. Vậy mà hologram nói bạn vẫn biết chính xác chuyện gì đang diễn ra ở mọi nơi bên trong, dù không tiếp cận được bên trong. Chỉ quan sát bề mặt là đủ. Theo nghĩa đó, lượng thứ chứa trong hộp cũng chính là lượng sơn phủ bên ngoài nó. Điều này đi ngược logic và hình học. Nó buộc chúng ta xóa bỏ khác biệt căn bản giữa mét vuông và mét khối. Nó gợi nhớ ảnh hologram trông như có chiều sâu dù thực ra phẳng lì. Chỉ khác là con chim trong ảnh hologram lần này chính là con chim thật.
Traduction vietnamienne
Bartek Czech, nhà lý thuyết tại Đại học Thanh Hoa ở Trung Quốc, minh họa sức mạnh của nguyên lý này bằng một so sánh. Ông ví nó với chụp CT não. Chụp CT dùng tia X để nhìn vào bên trong cơ quan và dựng lại hình ảnh bộ não từ hàng trăm đến hàng nghìn lát cắt. Hologram nói bạn cũng làm được điều tương tự — dựng lại mọi nếp gấp, mạch máu và nơ-ron trong không gian ba chiều — mà không cần nhìn vào trong. Chỉ cần chụp ảnh bề mặt bộ não là đủ.
Traduction vietnamienne
Vì sao một ý tưởng kỳ quặc như vậy lại được xem trọng? Nó đến từ các thí nghiệm tưởng tượng và toán học. Và dường như nó bắt nguồn từ một sức mạnh duy nhất: “một điều kỳ diệu của trọng lực”, Czech nói.
Traduction vietnamienne
Các nhà khoa học đã biết hơn một thế kỷ rằng trọng lực khác với các lực còn lại. Hãy tưởng tượng một chiếc hộp chứa đầy điện tích. Nó đại diện cho một trong những lực cơ bản khác là điện từ. Bên trong hộp là các điện tích và điện trường do chúng tạo ra. Điện trường này cũng đi xuyên qua bề mặt ngoài. Bạn sẽ gặp rắc rối nếu chỉ dựa vào bề mặt để đoán xem cách sắp xếp điện tích nào đã tạo ra điện trường. Vì điện tích dương triệt tiêu điện tích âm. Nên những cách sắp xếp khác nhau có thể trông giống hệt nhau. Việc bạn không quan sát thấy điện trường có thể nghĩa là bên trong không có điện tích nào. Nhưng cũng có thể nghĩa là tác dụng của điện tích dương đã triệt tiêu hoàn toàn tác dụng của điện tích âm. Nhìn từ bề mặt, bạn không thể phân biệt được.
Traduction vietnamienne
Với trọng lực, khối lượng đóng vai trò như điện tích. Khối lượng làm cong không-thời gian xung quanh nó. Và khối lượng luôn dương. Không có khối lượng âm. Vì vậy, từ độ cong của không-thời gian trên bề mặt hộp, bạn luôn có thể suy ra cách sắp xếp duy nhất của vật chất bên trong. “Theo trực giác, đó là lý do hologram trở nên hợp lý”, Laurent Freidel, nhà vật lý nghiên cứu hấp dẫn lượng tử tại Viện Perimeter về Vật lý Lý thuyết ở Waterloo, Canada, nói.
Traduction vietnamienne
Nhưng hologram chỉ thực sự mạnh mẽ khi tính đến những chi tiết phức tạp của cơ học lượng tử. Manh mối đầu tiên xuất hiện vào thập niên 1970. Khi đó Jacob Bekenstein và Stephen Hawking đã tính entropy của hố đen. Entropy là thước đo lượng thông tin hay mức độ hỗn loạn trong một hệ. Phép tính của họ là một bước tiến quan trọng. Nó cho thấy thông tin của hố đen không phụ thuộc vào thể tích mà phụ thuộc vào diện tích bề mặt. Điều này rất đáng ngạc nhiên. Thường chúng ta nghĩ thể tích càng lớn thì chứa càng nhiều thông tin. Nhưng với hố đen thì khác. Diện tích bề mặt quyết định lượng thông tin có thể chứa bên trong.
Traduction vietnamienne
Phát hiện này mở đầu cho nguyên lý hologram. Sau đó các nhà vật lý đã khái quát ý tưởng này. Ngày nay họ cho rằng nguyên lý này có thể không chỉ đúng với hố đen mà với cả không gian. Có lẽ toàn bộ vật lý bên trong một vùng không gian có thể được mô tả bằng một lý thuyết nằm trên bề mặt của nó. Tương ứng AdS/CFT là một ví dụ toán học cụ thể cho điều đó. Nó nối một lý thuyết về trọng lực bên trong không gian gọi là không gian Anti-de Sitter với một lý thuyết trường lượng tử không có trọng lực nằm trên bề mặt. Lý thuyết trường trên bề mặt là một lý thuyết trường bảo giác. Cả hai lý thuyết mô tả cùng một vật lý, chỉ theo hai cách khác nhau.
Traduction vietnamienne
Với nhiều nhà vật lý, điều này giống như phép màu. Hai mô tả rất khác nhau lại tương đương nhau. Thể tích và diện tích không còn tách rời. Các chiều không gian sụp đổ vào nhau. Đó là bước đột phá lớn. Nhưng nó có ý nghĩa gì cho thực tại thì vẫn còn bỏ ngỏ. Liệu không gian chúng ta thấy hằng ngày chỉ là hình chiếu từ một bề mặt ở xa? Liệu trọng lực chỉ là hệ quả của thông tin lượng tử trên bề mặt đó? Các nhà vật lý vẫn đang tìm câu trả lời. Họ vẫn chưa hiểu hết những hàm ý của nó.
