Salzwasserkrebse zeigen neue Idee über Turbulenz
Loài giáp xác nước mặn gợi mở góc nhìn mới về nhiễu loạn
Deze tekst is vertaald en vereenvoudigd voor Duitsleerders. De originele inhoud is van Quanta.
Selecteer een woord of zin om het op te zoeken, te vertalen, te markeren of er een notitie bij te maken.
Leesvoortgang
Alinea 1/21
Lees eerst de Duitse tekst. Toon de vertaling onder een alinea wanneer je die nodig hebt.
Vietnamese vertaling
Các nhà khoa học từng cho rằng trong một hệ nhiễu loạn, năng lượng chỉ chảy theo một chiều. Nhưng khi quan sát kỹ những con giáp xác nước mặn nhỏ bé, họ đã phát hiện điều mới: chỉ một tác động rất nhỏ cũng có thể đảo ngược dòng chảy ấy.
Vietnamese vertaling

Vietnamese vertaling
Trong phòng thí nghiệm ở University of Pittsburgh, một con giáp xác nước mặn bơi trong hệ nhiễu loạn hai chiều. Xinyu Si / University of Pittsburgh
Vietnamese vertaling
Vào những năm sáu mươi và bảy mươi, trên các cuốn truyện tranh thường xuất hiện quảng cáo rực rỡ của công ty Transcience Corporation ở New York City. Quảng cáo hứa hẹn: chỉ cần gửi tiền là sẽ nhận được một "bát hạnh phúc". Thực ra bên trong chỉ là một phong bì giấy nhỏ đựng trứng khô. Ngâm trứng vào nước mặn, những con giáp xác nước mặn sẽ nở ra. Người ta còn gọi chúng là Sea-Monkeys.
Vietnamese vertaling
Loài giáp xác này dài khoảng một centimet. Chúng bơi ngửa bụng lên trên. Chân chúng quẫy rất nhanh và phần bụng dài thõng ra phía sau như một chiếc đuôi. Như các nhà khoa học mới phát hiện gần đây, những sinh vật bé xíu này có thể làm được nhiều hơn là chỉ tự di chuyển.
Vietnamese vertaling
Lâu nay giới nghiên cứu vẫn nghĩ trong một hệ nhiễu loạn như dòng nước, năng lượng chỉ chảy theo một hướng duy nhất. Nó đi từ cấu trúc lớn sang cấu trúc nhỏ hoặc ngược lại, tùy vào số chiều của hệ. Nhưng khi theo dõi những con giáp xác nước mặn ở University of Pittsburgh, các nhà khoa học nhận ra chỉ một thay đổi rất nhỏ cũng đủ để đảo chiều dòng năng lượng.
Vietnamese vertaling
Nhóm nghiên cứu phát hiện có thể điều khiển hướng đi của năng lượng trong hệ hai chiều. Cách làm là đặt một vật cản nhỏ để làm nhiễu dòng chảy. Điều kiện là vật cản phải được đặt đúng góc. Lei Fang, kỹ sư ở Pittsburgh và là người dẫn dắt nghiên cứu mới này, nói: "Hình dạng hình học đóng vai trò quyết định."
Vietnamese vertaling

Vietnamese vertaling
Giáp xác nước mặn là loài không xương sống, sống trong nước có độ mặn cao. Chúng dài khoảng 10 mm, cỡ bằng cục tẩy trên đầu bút chì. Nature Picture Library / Alamy
Vietnamese vertaling
Phát hiện này dựa trên một mô tả toán học quan trọng. Mô tả đó giải thích các lực phối hợp với nhau ra sao và năng lượng di chuyển qua hệ như thế nào. Gregory Falkovich, nhà vật lý tại Weizmann Institute of Science và là người tiên phong nghiên cứu hệ nhiễu loạn hai chiều, nhận xét: "Đây là một công trình thực nghiệm rất hay và rất tốt."
Vietnamese vertaling
Kết quả này cũng có thể quan trọng với những hệ lớn hơn và hỗn loạn hơn, kể cả hệ ba chiều. Công trình giúp chúng ta hiểu rõ hơn về động lực học của chất lỏng. Nó còn có thể hữu ích trong thực tế, chẳng hạn để kiểm soát ô nhiễm hay phát triển thuốc.
Vietnamese vertaling
Một dòng thác của hỗn loạn
Vietnamese vertaling
Nhiễu loạn hiện diện ở khắp nơi. Nó tạo nên lớp bọt trắng dưới chân thác nước. Nó định hình đỉnh của một con sóng đang vỡ. Nó là nguyên nhân khiến máy bay rung lắc, khiến những xoáy sữa hình thành trong cốc cà phê và khiến plasma chuyển động trên bề mặt mặt trời. Francesca De Serio, kỹ sư xây dựng và chuyên gia về thủy động lực học tại Polytechnic University of Bari ở Italy, nói: "Chúng ta bắt gặp nhiễu loạn ở mọi nơi trong đời sống, khi ra bãi biển hay lúc rửa tay."
Vietnamese vertaling
Một hệ nhiễu loạn rất phức tạp. Nó chứa nhiều lực đan xen và sự xáo trộn bên trong. Nhưng khởi đầu của nó có thể rất đơn giản. Chẳng hạn, nhiễu loạn xuất hiện khi dòng chất lỏng đang chảy gặp vật cản. Khi đó tốc độ của một phần dòng chảy thay đổi. Trong một con sông, nước gần bờ chảy chậm lại vì ma sát. Sự chênh lệch tốc độ này có thể tạo ra xoáy. Khi dòng sông tách ra ở một hòn đá, tốc độ thay đổi và xuất hiện những khoảng trống. Nước đổ chồng lên chính nó và có thể bắt đầu xoay. Không khí cũng là một chất lỏng. Nhiễu loạn trong không khí hình thành do các luồng gió khác nhau và nhiệt độ thay đổi.
Vietnamese vertaling
Trong một hệ như vậy, năng lượng di chuyển giữa các cấu trúc lớn và nhỏ. Nhà toán học và vật lý người Anh Lewis Fry Richardson đã phát hiện ra điều này. Ông là người đặt nền móng cho dự báo thời tiết hiện đại. Ông nghiên cứu các hệ khí trong khí quyển và nhận thấy động năng của một xoáy lớn được truyền sang những xoáy ngày càng nhỏ hơn, cho đến khi độ nhớt can thiệp. Độ nhớt làm chuyển động chậm lại. Cuối cùng năng lượng được giải phóng dưới dạng nhiệt. Năm 1922, Richardson đã diễn đạt ý tưởng này bằng một bài thơ:
Vietnamese vertaling
Xoáy lớn mang trong mình xoáy nhỏ sống nhờ tốc độ của chúng, Và xoáy nhỏ lại chứa xoáy nhỏ hơn nữa Cứ thế cho đến khi độ nhớt lên tiếng.
Vietnamese vertaling
Đầu những năm bốn mươi, nhà toán học Liên Xô Andrey Kolmogorov đã đặt nền tảng toán học rõ ràng và chặt chẽ cho việc nghiên cứu nhiễu loạn. Nhưng giống như Richardson trước đó, công trình của ông chủ yếu tập trung vào hệ ba chiều. Ở đó năng lượng chảy từ cấu trúc lớn sang cấu trúc nhỏ.
Vietnamese vertaling
Cuối những năm sáu mươi, hai nhà vật lý Robert Kraichnan và George Batchelor mở rộng nghiên cứu sang hệ hai chiều. Ví dụ điển hình cho hệ nhiễu loạn hai chiều là Vết Đỏ Lớn của sao Mộc. Nó xoáy mạnh đến mức lấn át mọi chuyển động ở tầng khí quyển bên dưới. Dạng hệ nhiễu loạn hai chiều này cũng truyền năng lượng từ kích thước này sang kích thước khác như hệ ba chiều, nhưng theo chiều ngược lại: năng lượng đi từ xoáy nhỏ tới xoáy lớn. Ở Vết Đỏ Lớn của sao Mộc, những xoáy nhỏ hơn ở rìa truyền năng lượng cho cơn bão lớn ở trung tâm.
Vietnamese vertaling
Trong nhiều thập kỷ sau những nghiên cứu đầu tiên đó, các nhà vật lý ít khi đặt câu hỏi liệu dòng chảy này có cố định hay không. Cơ chế năng lượng trong hệ nhiễu loạn hai chiều cũng không phải là điều Xinyu Si nghĩ tới vào khoảng năm 2021. Thời điểm đó anh vừa bắt đầu làm nghiên cứu sinh trong phòng thí nghiệm của Fang và tìm hiểu về giáp xác nước mặn.
Vietnamese vertaling
Bơi trong dòng năng lượng
Vietnamese vertaling
Phòng thí nghiệm của Fang nghiên cứu "vật chất chủ động". Đây là một thuật ngữ trong vật lý, dùng để chỉ những thứ tự di chuyển và tự đưa năng lượng vào môi trường xung quanh.
Begrijpend lezen
Beantwoord de vragen na het lezen om te checken of je de hoofdpunten hebt begrepen.
Lees verder
Die Schwerkraft ist wie ein Hologramm. Was bedeutet das?
Der größte Durchbruch in der modernen theoretischen Physik ist die Entdeckung, dass die Schwerkraft die Dimensionen des Raumes kollabieren lassen kann. Physiker verstehen die Folgen noch nicht.…
Read and learnBiologie und Quanten-Mathematik
…
Read and learnSchwarze Löcher oder Schwarze-Loch-Sterne? Astronomen streiten über die ‚kleinen roten Punkte‘ des Webb-Teleskops
Das James Webb-Weltraumteleskop entdeckt mysteriöse „kleine rote Punkte“ überall. Eine kühne neue Theorie schlägt vor, dass es Sterne sind, die dutzende Male größer sind als unser ganzes…
Read and learnKI in der Physik: Was bleibt bestehen?
Sarah Demers ist Leiterin der Physik-Abteilung an der Yale-Universität. Sie sieht Möglichkeiten, wie große Sprachmodelle ihrem Bereich helfen und schaden können. Sarah Demers hat noch nie etwas in…
Read and learn