Der alte Cuoi im Lied von Le Thuong

Vào mỗi dịp lễ trăng rằm, người ta lại nghe bài hát Thằng Cuội. Nhịp điệu của bài hát là Allegretto, tức là vừa phải: “Bóng trăng trắng ngà, có cây đa to, có thằng Cuội già ôm một mối mơ…”

Hàng triệu đứa trẻ thuộc nhiều thế hệ cùng nhau cầm đèn lồng và hát những lời này như một bài hát thiếu nhi. Nhưng tại sao phía sau vẻ ngoài nhẹ nhàng và vui tươi ấy lại còn có một nỗi buồn thầm lặng?

Điều quan trọng nhất ở Lê Thương là ông đã thay đổi câu chuyện cổ tích cũ. Nhân vật Cuội từ nhiều năm nay vẫn là một chàng trai trẻ. Cậu ta hơi ngốc, hơi khôn và thường hay nói dối. Trong ca dao dân gian, người ta gọi cậu một cách thân mật và dễ thương: “Chú Cuội ngồi gốc cây đa”. Nhưng với một vài thay đổi nhỏ, Lê Thương đã tạo ra điều mới mẻ. Cuội không còn là chàng trai trẻ nữa, cũng không còn được biết đến như trước.

Tại sao Cuội lại già? Phải chăng Cuội già vì ở trên mặt trăng quá lâu? Thời gian trên Trái Đất vẫn tiếp diễn. Mọi thứ đều thay đổi. Nhưng Cuội mãi mãi vẫn ở lại trên hành tinh xa xôi và lạnh lẽo ấy. Anh không tìm được đường về nhà. Sự già nua của anh không phải là điều bình thường về mặt sinh học. Đó là nỗi khổ của một con người mãi mãi xa cách quê hương.

Cuội trong âm nhạc của Lê Thương không còn vui vẻ nữa trên thế gian này. Cậu ta giống như một con người không có gốc rễ. Cậu ta đã mất đi quê hương và mãi mãi lưu lạc trong vũ trụ bao la. Cây bồ đề lớn kia không còn là nơi để nghỉ ngơi nữa. Nó giống như một chiếc neo. Nó trói buộc cuộc đời của Cuội vào sự tĩnh lặng cô đơn.

Nỗi buồn nằm trong những từ ngữ, đặc biệt là trong cụm từ “một mối mơ”. Nếu Lê Thương viết “ôm một giấc mơ”, thì bài hát sẽ khác đi. “Giấc mơ” là một giấc mơ lãng mạn. Nó đến rồi nhanh chóng biến mất. Đêm nọ ta thấy nó, sáng hôm sau nó đã đi mất. Nhưng Lê Thương là bậc thầy của ngôn từ. Ông sử dụng từ “mối”.

Trong tiếng Việt, “mối” là một từ nặng nề. Nó có nghĩa là điều gì đó bền chặt, không thể gỡ ra được: tình yêu trăm năm, nỗi buồn vạn năm, hay lòng hận thù mãi mãi. Vì vậy, “mối mơ” không phải là giấc mơ nhẹ nhàng của trẻ con. Đó là một khát vọng bền chặt như một nút thắt. Người ở phương xa sẽ giữ nó chặt trong tim.

Và người ta phải nghe thấy âm thanh này: một – mối – mơ. Ba âm tiết có chữ “m” xuất hiện liên tiếp nhau. Người ta phải liên tục khép môi lại. Âm thanh này thể hiện về mặt cơ thể hành động “ôm”, tức là ôm lấy. Người ta giữ chặt thứ gì đó bên mình, thật chặt và đầy cảm xúc.

Phiên bản nam của Hòn vọng phu

Để hiểu được nỗi buồn trong Thằng Cuội, người ta cần xem xét câu chuyện và cuộc đời của tác giả.

Lê Thương thực ra tên là Ngô Đình Hộ. Ông sinh năm 1914. Ông là một trí thức có cuộc đời gian truân: ông là giáo viên từ miền Bắc và làm việc ở Bến Tre thuộc miền Nam. Ông từng là nhà sư nhưng sau đó rời khỏi tu viện. Ông là người đầu tiên sáng tác nhạc hài hước và mang tính phê phán. Vì vậy, cảnh sát Pháp đã giam ông vào nhà tù Catinat.

Với bài hát dài Hòn vọng phu, Lê Thương khắc họa hình ảnh một người phụ nữ. Nàng chờ đợi chồng mình và cuối cùng hóa thành đá. Thời gian chấm dứt cuộc đời nàng mãi mãi. Ông già Cuội trên mặt trăng chính là phiên bản nam của câu chuyện ấy. Ông cũng bị mắc kẹt. Ông không thể cử động. Ông nắm giữ thứ gì đó sẽ không bao giờ đến, trong làn sương lạnh giá. Nỗi nhớ nhung của Cuội và người phụ nữ Tô Thị giống như một tiếng thở dài. Đó là tiếng thở dài của những trí thức giữa các mặt trận của lịch sử. Họ bất lực nhìn thời gian trôi qua như dòng nước trên cuộc đời con người mong manh.

Kết thúc của bài hát cho thấy một thực tế buồn bã và châm biếm. Trên Trái Đất, lễ hội trăng rằm không hề đẹp đẽ và sung túc. Thật đáng buồn: “Có con dế mèn suốt trong đêm khuya / Hát xẩm không tiền nên nghèo xác xơ”. Con dế hát suốt đêm, không kiếm được tiền và vẫn rất nghèo khổ. Giữa cảnh nghèo đói và khốn khó, lũ trẻ muốn bay lên mặt trăng để chơi với Cuội. Chúng ngây thơ hỏi: “Hãy hỏi trời xem có cho chúng ta mượn cái thang không”.

Ba phần tư thế kỷ đã trôi qua. Tác phẩm này đã trải qua nhiều thời kỳ tốt đẹp và khó khăn. Bản thu âm đầu tiên được ghi trên đĩa 78 vòng. Ái Liên hát bài này vào năm 1948. Ngày nay, nó nằm trong lớp bụi của thời gian. Những bản nhạc do nhà xuất bản Tinh Hoa phát hành năm 1953 giờ chỉ còn có các nhà sưu tập mới sở hữu. Ngày nay, bài hát này là một phần của cảm xúc dành cho thị trường. Nó giúp bán bánh trung thu. Và nó lại trở nên nổi tiếng nhờ bộ phim Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh ra mắt năm 2015. Tác phẩm này giờ đây tồn tại mà không có Lê Thương. Nó có một cuộc sống thương mại phong phú.

Vào năm 1996, Lê Thương qua đời. Nhiều người gọi ông là một thiên tài âm nhạc. Ông viết những bài hát dài mà không cần nhạc cụ, chỉ với giai điệu trong đầu mình. Ông qua đời trong im lặng, với tình trạng mất trí nhớ. Ông từng nói về bản thân: “Tôi là một con người bị trói buộc vào quá khứ”.

Hôm nay, trẻ em hát vang bài Thằng Cuội với niềm vui và những chiếc đèn lồng dưới ánh trăng sáng. Nhưng người lớn lại trải qua những nỗi đau trong cuộc sống. Họ nghe lại giai điệu ấy và nhìn thấy chính mình trong khoảng không yên tĩnh. Bỗng nhiên mắt họ rưng lệ. Bởi vì ở thật xa xôi, tất cả chúng ta đều tìm thấy một nỗi buồn: Chúng ta là những kẻ Cuội già nua. Chúng ta ngồi bé nhỏ, ôm lấy những giấc mơ bền vững của mình trong thế giới này.