Der Mond: Uhr, Zeichen und Maß

Mặt trăng thay đổi.

Mặt trăng mà chúng ta nhìn thấy đêm nay không còn giống như trước nữa. Nó ở xa Trái Đất hơn một chút. Và Trái Đất hôm nay quay chậm hơn trước.

Hai bức ảnh về Mặt Trăng

Ở Việt Nam có một bài thơ lãng mạn của Xuân Diệu. Trong đó, mặt trăng như một giấc mơ đối với các nhà thơ. Nhà văn Nam Cao lại nhìn nhận mặt trăng một cách rất thực tế: Nó giúp tiết kiệm dầu đèn.

Vì vậy, mặt trăng có hai khuôn mặt: Nó là một giấc mơ trong thơ ca. Và nó là ngọn đèn cho cuộc sống.

Nếu nhìn vào lịch sử và khoa học, Mặt Trăng còn có nhiều “khuôn mặt” hơn nữa. Nó từng là chiếc đồng hồ tự nhiên và là biểu tượng của các vị vua. Nó là thước đo cho Trái Đất và không gian. Con người đã đặt chân lên Mặt Trăng và đo đạc nó bằng laser. Và dù nó đứng yên trên bầu trời, nhưng nó vẫn từ từ rời xa Trái Đất.

Một chiếc đồng hồ tự nhiên và là dấu hiệu của các vị vua

Từ rất sớm, mặt trăng đã là một trong những chiếc đồng hồ tự nhiên đầu tiên. Lúc thì nó tròn, lúc thì nó mảnh. Nhờ sự thay đổi này mà con người đã tạo ra lịch. Họ dùng nó để lên kế hoạch cho nước, cho cánh đồng và cho cuộc sống tập thể.

Người ta vẫn thấy điều này trong ngôn ngữ ngày nay. Trong tiếng Anh, từ “month” (tháng) bắt nguồn từ “moon” (mặt trăng). Từ “Monday” (thứ Hai) cũng xuất phát từ “ngày của mặt trăng”. Ở phương Đông, trong tiếng Trung người ta dùng chữ “nguyệt”; nó có nghĩa là mặt trăng và tháng.

Mặt trăng không chỉ quan trọng đối với lịch mà còn là một biểu tượng trong thời gian dài. Nó có thể báo hiệu may mắn hoặc điềm xấu cho một vị vua và đất nước của ông.

Vì vậy, triều đình thường có một chức vụ chuyên trách về bầu trời. Nhiệm vụ của họ là cảnh báo nhà vua về những hiện tượng bất thường trên bầu trời. Các quan lại này phải hiểu rõ về bầu trời; họ cần nắm vững quy luật chuyển động của mặt trời và mặt trăng. Nhờ đó, họ mới có thể lập lịch và dự đoán các sự kiện đặc biệt.

Câu chuyện về Bùi Thị Hạnh

Cuốn sách Đại Việt sử ký toàn thư kể về một câu chuyện từ Việt Nam. Vào đầu thế kỷ thứ mười lăm, dưới triều đại nhà Lê, có vị quan tên là Bùi Thị Hành. Ông làm việc trong lĩnh vực lịch và thiên văn học. Ông đã dự đoán đúng nhiều lần xảy ra nhật thực và nguyệt thực.

Một lần, ông lén nói với vua rằng: Vào ngày đầu tiên của tháng thứ năm, một “linh hồn khỉ” sẽ nuốt chửng mặt trời. Người ta nên bắt và giết những con khỉ sống. Như vậy mới có thể ngăn chặn được tai họa. Bộ trưởng Le Sat tin lời ông. Các quan lại ở Tuyên Quang và Thái Nguyên phải bắt khỉ và đưa về triều đình. Vào ngày được dự đoán, hoàng gia ở nhà và tổ chức lễ nghi. Cuối cùng, mặt trời quả nhiên tối đi rồi lại sáng trở lại. Thì Hanh nhận được phần thưởng lớn.

Nhưng sau đó ông đã mắc sai lầm. Cuốn sách ấy kể lại rằng: Trước đó ông nói rằng vào ngày đầu tháng, vào giờ Mão, mặt trăng sẽ biến mất. Vua ra lệnh cho các quan lại đến cổng Thừa Thiên để “cứu lấy mặt trăng”. Nhưng giờ Mão đã qua, và mặt trăng vẫn tiếp tục tỏ sáng. Sau đó, Bùi Thị Hạnh bị chỉ trích và bị giáng chức xuống vị trí thấp hơn.

Một lời cảnh báo ở Trung Quốc

Ở Trung Quốc cũng có chuyện tương tự. Cuốn sách Cửu Ngư Đại Sử kể rằng: Vào năm 910, tướng Vương Cảnh Nhân muốn dẫn một đội quân hùng mạnh tấn công nước Triệu. Quan lại Từ Thiên Giám nói: “Sắp có hiện tượng nhật thực, không nên giao chiến.” Nhưng lời cảnh báo đó không được nghe theo. Đội quân hùng mạnh đã thất bại nặng nề. Câu chuyện ghi chép cả hai sự kiện lại với nhau, qua đó cho thấy mối liên hệ về mặt tâm linh giữa chúng.

Có thể thấy: Mặt trăng trên bầu trời đã đóng vai trò trong những quyết định chính trị quan trọng trên Trái Đất. Ngày nay, những văn bản cổ này là những dữ liệu vô cùng quý giá. Nhà thiên văn học người Nhật Akira Okazaki thuộc Đại học Tsuda ở Tokyo đã thu thập hàng trăm văn bản về các hiện tượng nhật thực và nguyệt thực trong các sách sử Việt Nam. Những văn bản này kéo dài từ thời cổ đại cho đến thế kỷ XIX. Ông đã so sánh chúng với các sự kiện thiên văn thực tế. Kết quả: Với các hiện tượng nguyệt thực, hơn 80% là đúng. Tuy nhiên, người ta không thể biết được liệu văn bản đó xuất phát từ việc quan sát hay từ lời tiên đoán.

Nghiên cứu cho thấy: Những câu thơ cổ này ngày nay giống như “những dấu hiệu trên bầu trời”. Chúng giúp các nhà khoa học kiểm tra các lịch cổ và hiểu được một phần bầu trời Việt Nam từ hàng trăm năm trước.

Một thước đo cho Trái Đất và không gian

Ban đầu, con người sợ hãi mặt trăng và mặt trời. Sau đó, họ muốn hiểu và tận dụng chúng một cách tốt đẹp.

Vào khoảng thế kỷ thứ tư trước Công nguyên, học giả người Hy Lạp Aristotle đã viết tác phẩm Về bầu trời. Ông nhận thấy rằng mặt sáng của Mặt Trăng luôn hướng về phía Mặt Trời. Ranh giới giữa vùng sáng và vùng tối trên Mặt Trăng có hình tròn. Vì vậy ông cho rằng Mặt Trăng phải là một khối cầu. Sau đó, ông dùng Mặt Trăng làm màn hình để quan sát Trái Đất: Trong hiện tượng nhật thực, bóng của Trái Đất sẽ chiếu lên Mặt Trăng. Mép của bóng luôn có hình tròn, bất kể từ góc độ nào. Chỉ có hình cầu mới tạo ra được điều này. Như vậy ông kết luận: Trái Đất cũng là một khối cầu.

Hơn một nghìn năm sau, các học giả Hồi giáo đã coi mặt trăng làm thước đo cho không gian. Tại Hy Lạp, Eratosthenes đã xác định kích thước Trái Đất bằng cách đo bóng của Mặt Trời tại hai địa điểm vào cùng một thời điểm. Vào năm 997, Abu Rayhan al-Biruni ở Kath – nay thuộc Uzbekistan – và Abu al-Wafa al-Buzjani ở Baghdad – nay thuộc Iraq – đã quan sát cùng một hiện tượng nhật thực tại hai nơi khác nhau. Họ nhận thấy rằng tại Kath, hiện tượng nhật thực bắt đầu sớm hơn khoảng một giờ so với ở Baghdad. Từ đó, họ tính ra được sự chênh lệch về kinh độ giữa hai địa điểm này: khoảng 14,5 độ. Con số này rất chính xác; ngày nay người ta đo được 14,1 độ.

Như vậy, hiện tượng nhật thực là một chiếc đồng hồ tự nhiên và là thước đo của vũ trụ. Khi con người ở hai nơi quan sát thấy cùng một giai đoạn của hiện tượng nhật thực, nhưng đồng hồ địa phương của họ lại hiển thị các thời điểm khác nhau, thì sự chênh lệch này chính là chìa khóa. Nhờ đó, người ta có thể tính được khoảng cách về độ dài giữa hai địa điểm. Phương pháp này sau đó thường được sử dụng, ví dụ như để đo khoảng cách từ châu Âu đến châu Mỹ.

Nhưng tại sao Mặt Trăng lại có thể che khuất Mặt Trời được? Bí mật nằm ở một sự trùng hợp tuyệt vời: Mặt Trời lớn gấp khoảng 400 lần Mặt Trăng. Nhưng nó cũng cách Trái Đất khoảng 400 lần xa hơn. Từ Trái Đất, cả hai đều trông gần như bằng nhau về kích thước. Khi Mặt Trăng nằm chính xác giữa Trái Đất và Mặt Trời, sẽ xảy ra hiện tượng nhật thực.