Der Riech-Kuss in meiner Familie

Cẩm nang Sài Gòn về nhà hàng, ẩm thực đường phố, tin tức, quán bar, văn hóa, sự kiện, lịch sử, hoạt động, âm nhạc và đời sống về đêm.

Suốt thời thơ ấu tôi luôn là em út. Đến năm 10 tuổi, tôi phải tập làm anh lớn. Trong vai trò mới mẻ và có phần lúng túng ấy, tôi dí mũi vào đầu đứa em mới sinh và hít một hơi thật sâu. Cái “nụ hôn hít hà” này không phải do tôi nghĩ ra. Tôi học được từ người khác. Tôi từng thấy bố và bà cũng làm như vậy với mình.

Lớn lên trong cộng đồng người Việt xa xứ, tôi từng đọc một bài thơ và cảm nhận nó bằng mọi giác quan. Đó là bài “Kissing in Vietnamese” của nhà thơ gốc Việt nổi tiếng tại Mỹ Ocean Vuong. Lần đầu tiên tôi có cảm giác thói quen lạ lùng này không chỉ của riêng mình. Có lẽ nó lớn hơn cả cá nhân tôi. Vuong kể về những nụ hôn hít hà và đặt cạnh nụ hôn kiểu phương Tây. Nụ hôn phương Tây ồn ào hơn, bộc lộ cảm xúc ra ngoài rõ hơn. Còn nụ hôn kiểu Việt không hề kém thân mật, chỉ lặng lẽ hơn. Một đoạn thơ viết:

“Bà tôi hôn chẳng có tiếng chụt ồn ào, chẳng có kiểu chu môi như nhạc phương Tây bà hôn như muốn hít trọn con vào lồng ngực, mũi kề má, để mùi hương của con được ghi nhớ lại từ đầu”

Tôi tìm hiểu về cội nguồn của mình để lần ra gốc rễ của thói quen này. Rồi nhận ra những nụ hôn ấy rất đặc trưng của người Việt, là một phần văn hóa. Thường người lớn tuổi trong nhà sẽ làm như vậy. Nhiều nước khác ở Đông Nam Á cũng có tục tương tự. Điều này được chỉ ra trong một nghiên cứu. Nghiên cứu dùng phương pháp “phân loại ngữ nghĩa từ vựng” thông qua hiện tượng “đồng nhất hóa từ ngửi/hôn”. Kết quả cho thấy tục này gắn chặt với khu vực này. Với những quan chức thực dân châu Âu khi đặt chân đến Đông Nam Á, đó là một cú sốc văn hóa. Nhiều người đã ghi lại trong các bài viết của họ.

Mục từ “hôn” trong Từ điển An Nam - Pháp của Jean Bonet (1899). Phần giải nghĩa ghi: “Nụ hôn bằng mùi (hít mạnh bằng mũi, như người An Nam vẫn làm).”

Với tôi, suốt thời gian dài chuyện này chẳng liên quan gì đến văn hóa. Nó chỉ là cách để cảm nhận và bày tỏ tình thương. Cảm giác rất đơn giản: tôi thích hít hà mùi của người mình yêu quý, như cách để giữ họ ở gần mãi. Đồng thời, như Vuong thể hiện trong thơ, nụ hôn ấy cũng có thể rất mạnh mẽ, dồn dập. Nó xuất phát từ nỗi lo sâu sắc dành cho người thân yêu. Chỉ khi cảm nhận được sự sống đang hiện hữu ngay trước mũi, nỗi lo ấy mới dịu lại.

Nụ hôn hít hà với tôi tự nhiên và mang tính thể chất đến mức долгое thời gian tôi không hề nghĩ đến ý nghĩa văn hóa của nó. Trong đầu tôi, nó là một khái niệm mơ hồ, nửa như cử chỉ yêu thương, nửa như việc cảm nhận mùi cơ thể. Vì thói quen này quá riêng biệt, tôi từng tưởng chỉ gia đình mình mới có, chẳng dính dáng gì đến truyền thống của cả một dân tộc. Đến giờ tôi vẫn cúi đầu để bà hít lên trán mình. Khoảnh khắc ấy khiến tôi nhận ra: trong mỗi người đều có những tập tục cũ kỹ đang ngủ yên, và sự tồn tại của chúng lớn hơn chính chúng ta.

Lê Phổ, ‘La Maternité,’ khoảng những năm 1940.

Nhiệm vụ của chúng ta là tìm lại những phần di sản ẩn giấu đó. Nhận ra đây là hành vi được trao truyền, hình thành qua thời gian hay qua một biến cố quan trọng. Việc này có thể khó khăn, thậm chí có lúc tưởng như vô nghĩa. Nhưng tôi thấy đẹp ở chỗ: qua quá trình tự ghi chép về chính mình, ta có thể kết nối với tổ tiên và hiểu hơn cách mình yêu thương.

“Bà tôi hôn như thể lịch sử chẳng bao giờ kết thúc, như thể ở đâu đó một thân thể vẫn đang tan rã.”

Bài viết khác:

• Ocean Vuong đưa chữ Việt và ảnh gốc vào bộ sưu tập của Helmut Lang
• Điều bí ẩn về 'Mùi Việt Kiều' trong tuổi thơ của tôi
• Vào mỗi mùng Một, gia đình tôi tự tổ chức Temple Run và ghé thăm 10 ngôi chùa