Có từ tiếng Đức nào bạn chưa hiểu không? 🌱

Vom Verdächtigen zum Talent: Weil er Technik gut kann, bekommt Lê Văn Nguyên einen Job beim König und darf sogar ins Ausland zum Lernen fahren.

Từ nghi phạm thành người tài: Nhờ giỏi kỹ thuật, Lê Văn Nguyên được vua trọng dụng và còn được cho ra nước ngoài học tập.

Frühling 1835: Eine Fahrt nach Huế

Mùa xuân 1835: Chuyến đi ra Huế

Es ist ein früher Morgen im Frühling 1835. Der Soldat Lê Văn Nguyên aus Quảng Ngãi sitzt auf einem Militärboot. Das Boot fährt von Gia Định nach Huế, in die Hauptstadt. Seine Hände und Füße sind mit Ketten festgemacht. Er atmet schwer.

Sáng sớm mùa xuân 1835. Người lính Lê Văn Nguyên quê Quảng Ngãi ngồi trên thuyền quân sự. Thuyền rời Gia Định ra Huế, về kinh đô. Tay chân anh bị xiềng xích. Anh thở nặng nhọc.

Er denkt: In Gia Định gibt es gerade einen schlimmen Krieg. Trotzdem schickt man mich nach Huế zum Kriegs-Ministerium. Die Beamten dort sollen mich prüfen. Mein Fehler muss also sehr groß sein. Diese Reise bringt sicher wenig Glück.

Anh nghĩ thầm: Ở Gia Định đang có chiến sự dữ dội. Vậy mà người ta vẫn giải mình ra Huế, tới Bộ Binh để tra xét. Chắc lỗi của mình lớn lắm. Chuyến đi này lành ít dữ nhiều.

Aber er weiß nicht, was passiert. Fast drei Jahre später, im Dezember 1837, lebt er noch. Er ist jetzt nicht mehr nur Soldat. Er ist ein Thị vệ, also ein Wächter, der direkt für den König arbeitet. Er sitzt wieder auf einem Boot. Dieses Mal fährt er mit einem offiziellen Auftrag vom König nach Giang Lưu Ba. Das ist heute Jakarta in Indonesien.

Nhưng anh không ngờ điều sắp xảy ra. Gần ba năm sau, tháng 12 năm 1837, anh vẫn bình an. Anh không còn là lính thường nữa. Anh đã thành Thị vệ, tức lính hầu cận trực tiếp cho vua. Anh lại ngồi trên thuyền. Lần này anh đi Giang Lưu Ba theo lệnh vua, nơi nay là Jakarta ở Indonesia.

Warum muss er nach Huế fahren?

Vì sao anh phải ra Huế?

Alles beginnt mit einer Nacht, in der sich der Soldat einen Spaß erlaubt.

Mọi chuyện bắt đầu từ một đêm người lính đùa cho vui.

Lê Văn Nguyên wird Wächter 5. Klasse, also ein Soldat, der direkt dem König dient.

Lê Văn Nguyên được phong Thị vệ ngũ đẳng, tức người lính hầu cận trực tiếp cho nhà vua.

Lê Văn Nguyên ist damals Phó suất đội von der Wache aus Quảng Ngãi. Das ist kein einfacher Soldat, aber auch kein hoher Offizier. Seine Gruppe muss die Festung Bát Quái in Gia Định belagern. Die Festung ist in den Händen der Rebellen von Lê Văn Khôi. König Gia Long hat die Festung bauen lassen. Sie hat die Form eines Sterns, wie Festungen in Europa. Sie ist sehr stark. Auch moderne Kanonen können sie nicht kaputt machen. Deshalb dauert die Belagerung viele Jahre. Die Soldaten des Königs bauen auch einen langen Wall aus Erde. Hinter dem Wall können sie sich vor den Waffen der Rebellen verstecken.

Khi ấy Lê Văn Nguyên giữ chức Phó suất đội vệ Quảng Ngãi. Đây không phải lính trơn nhưng cũng chưa phải sĩ quan cao cấp. Đơn vị của anh được giao vây hãm thành Bát Quái ở Gia Định. Thành đang do quân nổi dậy của Lê Văn Khôi chiếm giữ. Vua Gia Long cho xây thành này, hình ngôi sao kiểu pháo đài châu Âu. Thành rất kiên cố, ngay cả đại bác hiện đại cũng khó phá nổi. Vì thế cuộc vây hãm kéo dài nhiều năm. Quân triều đình còn đắp một lũy đất dài. Sau lũy đất, binh lính có thể tránh hỏa lực của quân nổi loạn.

Im Buch Đại Nam thực lục chính biên, Zweiter Teil, Buch 143, steht:

Sách Đại Nam thực lục chính biên, Đệ nhị kỷ, quyển 143, chép:

In Gia Định gibt es einen Phó suất đội aus Quảng Ngãi, Lê Văn Nguyên. Er kann gut die fliegende Laterne Thừa Vân bauen. Früher heißt sie Yên Đăng. In der Nacht lässt er sie auf der rechten Seite des Walls steigen. Ein Wächter des Königs ist zufällig wegen Arbeit an der Front und sieht das. Er erzählt es dem König bei seiner Rückkehr. König Minh Mạng sagt: "Schon diese kleine Sache zeigt: Die Soldaten folgen den Befehlen nicht streng. Ich prüfe die Sache. Es gibt vielleicht keine böse Absicht. Aber wer nachts eine fliegende Laterne steigen lässt, macht Lärm und alle schauen hin. Er ist nur ein Soldat, wie kann er das allein machen? Sein Chef Tôn Thất Cung hat das sicher leichtfertig erlaubt. Und die Generäle, Berater und Militärchefs dort haben nichts gefragt. Haben sie in dieser Nacht nicht aufgepasst? Man muss sie streng tadeln. Und Lê Văn Nguyên schickt man nach Huế. Das Ministerium soll ihn prüfen. Wenn er die Wahrheit sagt, bekommt er keine Strafe. Wenn er lügt, bekommt er eine schwere Strafe."

Ở Gia Định có Phó suất đội vệ Quảng Ngãi là Lê Văn Nguyên, khéo làm đèn bay Thừa Vân, trước gọi là Yên Đăng. Ban đêm anh thả đèn ở phía hữu lũy. Một Thị vệ của vua tình cờ ra mặt trận vì công vụ trông thấy. Khi về, người này tâu lại với vua. Vua Minh Mạng nói: “Chỉ việc nhỏ này đã thấy binh lính không nghiêm theo lệnh. Trẫm sẽ xét việc này. Có lẽ không có ý đồ xấu. Nhưng đêm hôm thả đèn bay gây ồn ào, ai cũng ngoái nhìn. Anh ta chỉ là một người lính, sao tự ý làm được? Chắc viên quản vệ Tôn Thất Cung đã dễ dãi cho phép. Còn các tướng, tham tán, lãnh binh ở đó đều không hỏi han gì. Đêm ấy họ không canh phòng sao? Phải quở trách nghiêm khắc. Còn Lê Văn Nguyên thì giải về Huế. Giao cho Bộ xét hỏi. Nếu nói thật thì tha, nói dối sẽ phạt nặng.”

Vielleicht ist Lê Văn Nguyên in einer langweiligen Nacht traurig. Er will seinen Freunden eine Freude machen. Deshalb baut er eine Himmelslaterne. Das wäre nicht schlimm. Aber in dieser Nacht sieht zufällig ein Wächter des Königs die Laterne. Jetzt hat Lê Văn Nguyên selbst Probleme und auch sein Chef hat Probleme, nur wegen eines kleinen Spiels. In seinem Herzen ist sicher viel Reue.

Có lẽ trong một đêm buồn chán, Lê Văn Nguyên muốn làm bạn bè vui nên mới chế đèn trời. Lẽ ra đó chỉ là trò nhỏ không đáng gì. Nhưng đúng đêm ấy, một Thị vệ của vua lại nhìn thấy chiếc đèn. Chỉ vì cuộc vui chốc lát, cả anh lẫn cấp trên đều gặp rắc rối. Trong lòng anh hẳn đầy ân hận.

Vom Verdächtigen zum Wächter des Königs

Từ nghi phạm thành Thị vệ của vua

Aber in der Hauptstadt passiert nicht das, was er denkt. Es gibt kein hartes Verhör und keine harte Strafe. Der König will seine Fähigkeit testen: Er befiehlt Lê Văn Nguyên, die Laterne zu bauen und sie ihm zu zeigen. Der König sieht die Laterne selbst. Er lobt, wie fein und klug sie gemacht ist. Als Belohnung gibt er Lê Văn Nguyên einen neuen Job: Er wird Wächter 5. Klasse. Das ist ein Soldat, der direkt dem König dient.

Nhưng ở kinh đô, mọi việc diễn ra khác hẳn điều anh lo. Không có cuộc tra hỏi gay gắt, cũng không có hình phạt nặng. Vua muốn thử tài anh: truyền cho Lê Văn Nguyên làm lại chiếc đèn và dâng lên xem. Tận mắt thấy đèn, vua khen chế tác tinh xảo, khéo léo. Để thưởng, vua cho anh chức mới: Thị vệ ngũ đẳng, tức lính hầu cận trực tiếp cho vua.

Aus einem Verdächtigen, der auf ein Urteil wartet, wird ein Talent. Der König erkennt sein Talent und stellt ihn ein.

Từ một nghi phạm chờ xét xử, anh trở thành người có tài được vua trọng dụng.

Der König gibt auch einen Befehl an die Generäle, Berater und Militärchefs: Wenn jemand eine gute Idee oder einen klugen Plan hat, muss er zum Militäramt kommen und es dort zeigen. Dann kann man den Plan ausführen. Wer allein und ohne Erlaubnis handelt, bekommt eine Strafe. So soll die Disziplin streng bleiben.

Vua cũng ra lệnh cho các tướng, tham tán và lãnh binh: ai có sáng kiến hay kế hay thì phải trình lên nha môn quân sự để xem xét và thi hành. Ai tự ý hành động khi chưa được phép sẽ bị phạt. Nhờ vậy kỷ luật được giữ nghiêm.

Man sieht klar: König Minh Mạng will nicht nur, dass die Soldaten gehorsam sind. Er will auch ihre Kreativität und ihre Intelligenz.

Qua đó thấy rõ vua Minh Mạng không chỉ đòi hỏi binh lính tuân lệnh, mà còn muốn khuyến khích óc sáng tạo và trí thông minh của họ.

"Studium" in Jakarta und Bau einer Wasserpumpe

“Du học” ở Jakarta và việc chế tạo máy bơm nước

Fast drei Jahre später kommt Lê Văn Nguyên wieder in den Geschichtsbüchern vor. Das steht in Buch 187 von Đại Nam thực lục chính biên, Zweiter Teil. Im Dezember 1837 befiehlt der König den Beamten Lê Bá Tú, Nguyễn Tri Phương und Vũ Văn Trí: Sie sollen sich um die großen Segelschiffe kümmern, die wie Schiffe aus dem Westen gebaut sind. Die Schiffe heißen Phấn Bằng, Thụy Long und Linh Phượng. Sie fahren für offizielle Arbeit nach Bột Nê (Borneo), nach Giang Lưu Ba (Jakarta) und nach Hạ Châu (Malaysia). Der König schickt auch den Wächter Lê Văn Nguyên mit nach Giang Lưu Ba. Dort soll er Maschinen lernen.

Gần ba năm sau, tên Lê Văn Nguyên lại xuất hiện trong sử sách. Sách Đại Nam thực lục chính biên, Đệ nhị kỷ, quyển 187, chép: tháng 12 năm 1837, vua lệnh cho các quan Lê Bá Tú, Nguyễn Tri Phương và Vũ Văn Trí coi sóc những thuyền lớn đóng theo kiểu phương Tây là Phấn Bằng, Thụy Long và Linh Phượng. Các thuyền này đi công vụ tới Bột Nê (Borneo), Giang Lưu Ba (Jakarta) và Hạ Châu (Malaysia). Vua cho Thị vệ Lê Văn Nguyên theo thuyền tới Giang Lưu Ba để học về máy móc.

Zu dieser Zeit regieren die holländischen Kolonialherren in Jakarta. Jakarta ist ein wichtiger Ort für Handel und Wissen. Dort kommt neue Technik aus dem Westen nach Südostasien. Wir wissen nichts über die kurze "Studienreise" von Lê Văn Nguyên. Aber was danach passiert, zeigt: Er hat dort gelernt, wie sehr nützliche Maschinen für die Produktion in seiner Heimat funktionieren.

Lúc bấy giờ Jakarta do chính quyền thực dân Hà Lan cai quản, là trung tâm buôn bán và tri thức quan trọng. Kỹ thuật mới từ phương Tây theo đường này vào Đông Nam Á. Không còn tư liệu về chuyến “du học” ngắn ngày của Lê Văn Nguyên. Nhưng những việc anh làm sau khi về cho thấy anh đã học được ở đó cách vận hành những cỗ máy rất hữu ích cho sản xuất ở quê nhà.

Eine Art "thủy xa", also eine Wasserpumpe mit Fuß-Antrieb aus Asien, die die Vietnamesen schon lange vor Lê Văn Nguyên benutzt haben. Bild: 3D-Bild von Đông Nguyễn.

Một kiểu “thủy xa”, tức máy bơm nước đạp chân ở châu Á, người Việt đã dùng từ lâu trước thời Lê Văn Nguyên. Ảnh: mô hình 3D của Đông Nguyễn.

Im Mai des nächsten Jahres, also im Mai 1838, ist Lê Văn Nguyên wieder zurück im Land. Jetzt nutzt er sein Talent zum Bauen und das Wissen, das er über westliche Technik in Jakarta gelernt hat. Er will oben dem König danken und unten den Menschen in Not helfen.

Tháng 5 năm sau, tức tháng 5 năm 1838, Lê Văn Nguyên đã về nước. Anh đem tài khéo tay và kiến thức về kỹ thuật phương Tây học được ở Jakarta ra ứng dụng. Vừa để đền ơn vua, vừa giúp dân lúc khó khăn.

In Buch 193 von Đại Nam thực lục chính biên steht, dass die Lage damals sehr schwierig ist:

Sách Đại Nam thực lục chính biên, quyển 193, cho biết tình hình khi ấy rất ngặt nghèo:

Im Mai regnet es in der Hauptstadt mehrere Wochen lang sehr wenig. Der König schickt den Beamten Phan Bá Đạt aus dem Kriegs-Ministerium zum Tempel des Drachenkönigs Nam Hải. Er soll dort um Regen beten. Es funktioniert nicht. Dann schickt der König andere Beamte: Tôn Thất Bạch aus dem Personal-Ministerium geht zum Tempel des Stadtgottes, Đào Trí Phú aus dem Kriegs-Ministerium geht zum Tempel der Sonne, und auch Beamte aus der Kontrollbehörde gehen beten.

Suốt nhiều tuần trong tháng 5, kinh đô gần như không có mưa. Vua sai quan Bộ Binh là Phan Bá Đạt đến miếu Long vương Nam Hải cầu mưa, nhưng không linh nghiệm. Vua lại cử thêm người: quan Bộ Lại Tôn Thất Bạch đến miếu Thành hoàng, quan Bộ Binh Đào Trí Phú đến đàn Nhật, cùng các quan ở Đô sát viện đi cầu đảo.