Die Pflanzenwelt der Co Tu
Thế giới cây cỏ của người Cơ Tu
Bài đọc được chuyển ngữ và đơn giản hóa để học tiếng Đức. Nội dung gốc thuộc Tia Sang - Van Hoa Xa Hoi.
Bôi đen một từ hoặc cụm từ để tra nghĩa, dịch, highlight hoặc thêm ghi chú.
Tiến độ đọc bài
Đoạn 1/21
Đọc tiếng Đức trước. Khi cần, mở bản dịch ngay dưới từng đoạn.
Xem bản dịch tiếng Việt đầy đủ
Thế giới cây cỏ của người Cơ Tu
Đằng sau những bài thuốc, món ăn hay bộ trang phục đẹp của người Cơ Tu là một điều rất quan trọng: sự gắn bó bền chặt giữa con người với cây cỏ.
Trước nhiều ngôi nhà của người Cơ Tu ở xã Tây Giang (thành phố Đà Nẵng), người ta thường thấy một loài cây đặc biệt. Đó là cây Nghề (Ngải Cơ Tu). Bà con trồng cây này trước nhà, hoặc treo một cành cây trước cửa. Mọi người tin rằng cành cây ấy sẽ giúp gia đình tránh tà ma và giữ bình yên.
Cành cây nhỏ bé đó nói lên cả cách nhìn thế giới của người Cơ Tu: đời sống con người và cây rừng thuộc về nhau.
Tiến sĩ Lưu Đàm Ngọc Anh đang công tác tại Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam. Chị cho biết: "Những hiểu biết cổ xưa về thực vật đã thấm sâu vào đời sống người Cơ Tu. Có thể thấy điều đó trong nhà Gươl, trong trang phục, nghệ thuật, ẩm thực, y học và lễ hội."
Người Cơ Tu (còn viết là Cơtu, Katu, Cà Tu, K'tu) là một tộc người lâu đời. Họ đã sinh sống từ rất lâu trên dãy Trường Sơn - Tây Nguyên. Ngày nay, khoảng 57.000 người Cơ Tu sống ở vùng núi phía tây Đà Nẵng. Con số này chiếm 75% tổng số người Cơ Tu ở Việt Nam.
Với người Cơ Tu, dãy Trường Sơn giống như một kho lớn của thiên nhiên. Rừng cho nguyên liệu làm mọi thứ: từ đồ ăn tới quần áo. Rừng cũng tạo nên một kho tri thức cổ xưa và đồ sộ. Chính sự gắn bó mạnh mẽ đó khiến tiến sĩ Ngọc Anh tò mò. Từ năm 2012, chị đi thực địa nhiều chuyến lên vùng núi. Chị quan sát cách bà con sống cùng thiên nhiên. Vì vậy, chị muốn hiểu rõ kho tri thức cổ này.
Bản đồ mới cho tri thức về cây cỏ
Từ đó, một dự án ra đời: bảo tồn tri thức bản địa về thực vật của người Cơ Tu. Quỹ VINIF tài trợ kinh phí cho dự án.
Người Cơ Tu trực tiếp tham gia. Bằng vốn sống của mình, bà con giảng giải về từng loài hoa, chiếc lá, ngọn cỏ. Bà con còn chỉ cách làm: nhuộm vải bằng cây rừng thế nào? Lấy gỗ nào để làm công cụ?
Sau đó là việc của các nhà khoa học. Họ thu mẫu cây theo đúng quy chuẩn thực vật học. Họ xác định tên khoa học. Họ đối chiếu và sắp xếp mọi thứ. Cơ sở dữ liệu được xây dựng rất kỹ. Nó cho biết: cây mọc ở đâu? Đặc điểm sinh học ra sao? Chế biến món ăn thế nào? Gắn với văn hóa gì?
Trước đây, tri thức này chỉ được truyền miệng. Giờ đây, nó sẽ thành cơ sở dữ liệu, bộ mẫu vật và trưng bày. Nhờ vậy, di sản của người Cơ Tu tiếp tục sống động.
Không chỉ người Cơ Tu mới có hiểu biết về cây cỏ. Nhưng điểm đặc biệt là: người Cơ Tu dùng tri thức đó trong gần như mọi mặt đời sống: từ ăn uống, mặc, nhà Gươl tới lễ hội. Mà thiên nhiên ở Trường Sơn lại rất độc đáo.
Riêng ở Tây Giang, nhóm nghiên cứu ghi nhận 176 loài thực vật. Bà con dùng chúng vào đủ việc: làm thuốc, nấu ăn, ủ rượu, đan gùi, nhuộm màu và lễ hội.
Tiến sĩ Ngọc Anh nhận thấy: người Cơ Tu hiểu rất rõ từng loài cây. Bà con biết cây có cấu tạo thế nào và chữa bệnh ra sao. Chẳng hạn trong ăn uống: họ lấy ngọn non của cây sậy (ri đoong) hay cây Chít (a tâng). Họ ăn sống hoặc nấu canh.
Để nấu rượu, bà con làm men. Đó là một thứ hóa học tự nhiên rất tinh tế. Họ trộn lõi thân cây Búng Báng với vỏ cây Chuồn. Hoặc trộn lõi cây Đùng Đình với vỏ cây Chuông.
Khi có người ốm, khu rừng như một tủ thuốc. Mỗi cành cây lại giúp một kiểu khác nhau. Ví dụ: lá non cây A Lan thái nhỏ nấu canh trị cảm lạnh. Quả nhỏ trộn với muối và ớt làm gia vị. Những bộ phận khác giúp phụ nữ sau sinh hoặc nấu nước xông khi bị cúm. Rễ Thạch Xương Bồ (a pố) sắc nước uống trị sốt rét. Thân cây Đậu Ma núi (a đhươm / pa đùng) vắt lấy nước để rửa vết thương.
Cây cỏ tạo nên văn hóa
Cây cỏ không chỉ là đồ ăn, vị thuốc. Chúng còn tạo nên văn hóa.
Tiến sĩ Ngọc Anh kể: "Ngày xưa ít bông và nghề dệt. Người Cơ Tu vào rừng sâu tìm những cây có vỏ tốt. Họ ngâm vỏ trong nước rồi phơi nắng. Nhờ vậy, họ có quần áo, đồ trang sức cho mình, cho gia đình và bạn bè. Đàn ông rất tự hào khi tự tay làm áo vỏ cây tặng người phụ nữ mình thương. Thứ áo mộc mạc ấy thơm mùi cây. Ngày nay, người Cơ Tu vẫn mặc trong những lễ hội quan trọng."
Về sau, phụ nữ dệt bằng sợi bông. Họ dùng kinh nghiệm nhuộm tự nhiên truyền qua nhiều thế hệ. Họ ngâm lá Tà Râm lấy nước. Cách này cho màu xanh đen thẫm. Họ lấy gỗ cây Vàng Đắng (a rớt) hay cây Angoan Mơ Rớt. Cách này cho màu vàng rực. Hoặc họ nấu sợi bông với củ Nâu cùng than ngô đen. Cách này cho màu nâu đỏ. Vải thành phẩm bền chắc, màu giữ được lâu.
Ngoài Tà Râm cho màu xanh, bà con còn dùng cây 'Trà lá to'. Tiến sĩ Ngọc Anh nói: "Đây là tri thức mới. Chúng tôi chưa thấy ở nhóm nào khác."
Với sự hỗ trợ của nghệ nhân nhuộm Nguyễn Huyền, nhóm nghiên cứu nhận thấy: kỹ thuật Ikat vẫn được giữ gần như nguyên bản. Ikat là kỹ thuật tạo hoa văn. Người ta nhuộm sợi trước khi dệt. Nghệ nhân buộc chặt từng phần sợi rồi mới nhuộm. Khi tháo ra, sợi hiện rõ mảng sáng, mảng tối. Xếp sợi đúng cách lên khung dệt sẽ thành hoa văn, chẳng hạn đường sóng trên vải Cơ Tu.
Kiểm tra đọc hiểu
Trả lời sau khi đọc để kiểm tra bạn đã nắm được ý chính chưa.
Bài đọc tiếp theo
Der erste Chip aus Vietnam
## Der erste Chip aus Vietnam Ab dem Jahr 1977 hat unser Labor für Mikro-Elektronik einen MOS-Schaltkreis selbst entworfen und gebaut. Heute nennen wir das einen Chip. Das Labor gehört zum…
Đọc và họcDer Fotograf Andy Soloman und Vietnam
Der britische Fotograf Andy Soloman liebt normale Menschen. Früher war er Foto-Reporter. Er fotografiert am liebsten normale Menschen. Er sagt: Sie sind das Herz von Vietnam. Andy kommt 1992 zum…
Đọc và họcFirmen in Vietnam bleiben draußen vor dem großen Markt
Vietnam ist schon ein großes Zentrum für Maschinenbau und Montage. Aber viele Teile kommen noch aus dem Ausland. Das sagt Professor Phan Dang Tuat. Er ist Präsident vom Verband VASI für…
Đọc và họcForscher über Vietnams Intellektuelle ist gestorben
Professor Trinh Van Thao ist gestorben. Er hat viel über die Geschichte von Intellektuellen, Bildung und Gesellschaft in Vietnam in der modernen Zeit geforscht. Er war ein französischer Forscher mit…
Đọc và học