Entwicklung heißt Freiheit: Ideen von Amartya Sen
Phát triển là tự do - Tư tưởng của Amartya Sen
Bài đọc được chuyển ngữ và đơn giản hóa để học tiếng Đức. Nội dung gốc thuộc Tia Sang - Nen Tang Kien Tao.
Bôi đen một từ hoặc cụm từ để tra nghĩa, dịch, highlight hoặc thêm ghi chú.
Tiến độ đọc bài
Đoạn 1/29
Đọc tiếng Đức trước. Khi cần, mở bản dịch ngay dưới từng đoạn.
Xem bản dịch tiếng Việt đầy đủ
Amartya Sen là nhà kinh tế đầu tiên của châu Á đoạt giải Nobel. Ông cho rằng mục đích thực sự của phát triển không nằm ở việc có nhiều tiền hơn hay nhiều nhà máy hơn. Mục đích là để con người có thêm tự do thực chất.
Giáo sư Amartya Sen, giải Nobel Kinh tế 1998. Ảnh: Thư viện LSE, Flickr Commons
Cuốn sách “Phát triển như là tự do”
Năm 1999, Amartya Sen xuất bản cuốn “Development as Freedom” (Phát triển như là tự do). Nhiều người đánh giá cao cuốn sách. Họ xem đây là con đường hướng tới một xã hội nhân văn hơn.
Cựu Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Kofi Annan nói về Sen: “Những người nghèo và những người bị gạt ra bên lề trên thế giới khó có thể tìm được người đại diện tốt hơn Amartya Sen. Ông thấu hiểu họ và lên tiếng cho họ.”
Amartya Sen sinh ra ở Ấn Độ. Ông làm việc tại Đại học Cambridge. Ông là một nhà kinh tế chính trị quan trọng. Theo ông, phát triển không nên chỉ đo bằng thu nhập hay của cải. Phát triển phải đo bằng tự do thực chất mà con người có được. Ông gọi đó là “năng lực” (capabilities). Ông định nghĩa phát triển là một quá trình: con người có thêm nhiều tự do thực chất hơn.
Có năm nhóm tự do quan trọng:
- Tiếp cận cơ hội kinh tế, thị trường, việc làm và tín dụng
- Các dịch vụ xã hội như giáo dục, y tế và dinh dưỡng
- Quyền tham gia vào những quyết định công ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của mình
- Khả năng yêu cầu sự minh bạch – tức là sự công khai, thảo luận và giám sát quyền lực
- Mạng lưới an sinh xã hội để bảo vệ trước cú sốc, đói nghèo, thiên tai và bệnh tật
Sen phân biệt giữa quyền trên giấy và năng lực thực tế. Ví dụ, một đứa trẻ có quyền đến trường. Nhưng nếu gia đình quá nghèo, nhà ở quá xa trường hoặc em bị phân biệt đối xử, em sẽ không có khả năng thực sự để đi học.
Với Sen, phát triển không chỉ là tăng trưởng GDP (Tổng sản phẩm quốc nội). Ông đặt câu hỏi: Con người có sống khỏe mạnh và hạnh phúc không? Các nhóm yếu thế có bị bỏ quên không? Mọi người có tiếp cận được dịch vụ cơ bản, việc làm, thông tin không? Họ có thể yêu cầu chính phủ giải trình không?
Cùng với các đồng nghiệp, Sen xây dựng Chỉ số Phát triển Con người (HDI). HDI được kỳ vọng sẽ thay thế GDP. Tư tưởng của ông truyền cảm hứng cho nhiều nhà khoa học và nhà hoạch định chính sách, đưa con người vào vị trí trung tâm. Những ý tưởng này cũng góp phần hình thành các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs). SDGs dùng nhiều chỉ số để theo dõi các vấn đề như đói nghèo, bất bình đẳng và bảo vệ môi trường.
Bất bình đẳng là rào cản của tự do
Sen định nghĩa lại đói nghèo. Nghèo không chỉ là ít thu nhập. Nghèo là thiếu hụt những năng lực cơ bản. Vì vậy, việc tiếp cận giáo dục, y tế và tham gia chính trị có vai trò rất quan trọng.
Ông cho rằng cơ hội kinh tế, ví dụ việc làm, gắn chặt với cơ hội xã hội như giáo dục và y tế. Chẳng hạn, khi nhiều phụ nữ biết đọc biết viết hơn, sức khỏe gia đình được cải thiện và kết quả kinh tế cũng tốt hơn.
Năm 2019 diễn ra sự kiện: “Đối thoại cởi mở về bất bình đẳng trong thế kỷ 21”. Tại đó, Giám đốc UNDP Achim Steiner nói: “Phát triển, ở nhiều khía cạnh, là giải phóng con người khỏi đói nghèo, khỏi dễ tổn thương về kinh tế và khỏi rủi ro môi trường. Khi nhìn phát triển như là tự do, bất bình đẳng trở thành một nhà tù.”
Paul Krugman nhận giải Nobel Kinh tế năm 2008. Ông cho rằng ở các nước tư bản như Mỹ, mối quan tâm tới bất bình đẳng đến rất muộn. Cũng tại sự kiện trên, Krugman chỉ ra ba vấn đề. Ông gọi đó là ba chữ “D”:
- Dismissal (Phớt lờ): Cho rằng bất bình đẳng không phải là vấn đề nghiêm trọng.
- Denial (Phủ nhận): Phủ nhận bằng chứng cho thấy bất bình đẳng đang gia tăng.
- Detour (Đánh lạc hướng): Lái cuộc thảo luận về nguyên nhân sang hướng khác – ví dụ đổ cho giáo dục hay chênh lệch lương giữa người có và không có bằng đại học.
Điều này cho thấy cách ứng xử với bất bình đẳng khác nhau tùy mô hình kinh tế.
Với Krugman, chuyện giảm bất bình đẳng trong chủ nghĩa tư bản trước hết là vấn đề chính trị và xã hội, chứ không đơn thuần là kinh tế. Xã hội cần thừa nhận bất bình đẳng là một vấn đề và phải hành động.
Krugman chỉ ra rằng trong thời kỳ Đồng thuận Washington (những năm 1980 đến 1990), chính sách kinh tế chỉ tập trung vào tăng trưởng và ổn định kinh tế vĩ mô. Người ta cho rằng tăng trưởng sẽ mang lại lợi ích cho tất cả. Vì vậy, sự quan tâm tới bất bình đẳng đến muộn và mang tính đối phó. Nó chỉ xuất hiện khi khoảng cách giàu nghèo đã quá lớn hoặc khi xảy ra bất ổn xã hội.
Ở các nền kinh tế phi thị trường trước đây thì khác. Ở đó, giảm bất bình đẳng và thúc đẩy công bằng xã hội ngay từ đầu đã là mục tiêu trung tâm của mô hình phát triển, chứ không phải biện pháp khắc phục muộn màng.
Các nền kinh tế kế hoạch có chênh lệch thu nhập thấp nhờ phân phối và kiểm soát chặt chẽ. Nhưng cái giá phải trả là khó khăn về tăng trưởng. Ngược lại, kinh nghiệm sau thời Liên Xô (những năm 1990 đến 2000) cho thấy khi cơ chế phân phối cũ biến mất mà thể chế mới chưa đủ mạnh, bất bình đẳng có thể tăng rất nhanh.
Dữ liệu của Ngân hàng Thế giới cho thấy cuối những năm 1980, các nước Trung và Đông Âu có phân phối thu nhập rất đồng đều. Chỉ số Gini về bất bình đẳng ở mức thấp, khoảng 20 đến 25. Nghiên cứu của Branko Milanovic cho thấy chỉ số Gini trung bình ở Đông Âu và Liên Xô cũ tăng từ 25–28 lên 35–38 trong chưa đầy 10 năm, khi nền kinh tế chuyển từ kế hoạch sang thị trường.
