KI ist nicht gut bei Liebe und Unsicherheit
AI bó tay trước tình yêu và sự bất định
Bài đọc được chuyển ngữ và đơn giản hóa để học tiếng Đức. Nội dung gốc thuộc Tia Sang - Van Hoa Xa Hoi.
Bôi đen một từ hoặc cụm từ để tra nghĩa, dịch, highlight hoặc thêm ghi chú.
Tiến độ đọc bài
Đoạn 1/20
Đọc tiếng Đức trước. Khi cần, mở bản dịch ngay dưới từng đoạn.
Bản dịch tiếng Việt
Dữ liệu càng nhiều, thuật toán càng phức tạp thì có phải lúc nào cũng tốt hơn? Liệu máy móc nhờ đó mà hiểu thế giới hơn chúng ta? Từ trước khi ChatGPT ra đời, Gerd Gigerenzer đã lên tiếng phản bác ý nghĩ này.
Bản dịch tiếng Việt
Gerd Gigerenzer là một nhà tâm lý học nổi tiếng. Ông nghiên cứu cách con người ra quyết định và hiểu về rủi ro. Từ năm 1997 đến năm 2017, ông làm giám đốc nhiều năm tại Viện Max-Planck nghiên cứu phát triển giáo dục ở Berlin. Tại đây, ông đứng đầu Trung tâm hành vi thích ứng và nhận thức.
Bản dịch tiếng Việt
Năm 2024, ông cho ra mắt một cuốn sách. Tên tiếng Đức của sách có nghĩa roughly là Khôn ngoan hơn thuật toán. Ông cảnh báo: đừng mặc định cho rằng thuật toán luôn quyết định giỏi hơn con người. Công nghệ không chỉ hỗ trợ chúng ta quyết định. Nó còn làm thay đổi cách ta hành xử. Nó có thể khiến quyền tự quyết của ta yếu đi.
Bản dịch tiếng Việt
Grenzen von Algorithmen
Bản dịch tiếng Việt
Theo Gigerenzer, thuật toán phức tạp chỉ phát huy tốt nhất trong một thế giới rõ ràng. Thế giới đó phải ổn định. Và phải có rất nhiều dữ liệu. Trí thông minh của con người thì khác. Nó sinh ra để đối mặt với bất định. Nó vẫn xoay xở được dù chỉ có rất ít thông tin.
Bản dịch tiếng Việt
Ông so sánh cờ vua với tình yêu. Cờ vua thì luật chơi không bao giờ đổi. Cả bàn cờ đều có thể mô tả chính xác. Mỗi nước đi đều theo luật rõ ràng. Tình yêu thì ngược lại. Con người có thể đổi ý bất cứ lúc nào. Họ đôi khi hành động khác hẳn lời mình nói. Họ đột ngột chấm dứt một mối quan hệ tưởng như đang bền vững. Dữ liệu về một người chỉ phản ánh một khoảnh khắc. Nó không cho thấy hết những đổi thay trong suy nghĩ và hành động. Vì vậy dữ liệu hẹn hò có giới hạn. Nó không thể đoán chính xác ai hợp với ai và mối quan hệ sẽ tiến triển ra sao.
Bản dịch tiếng Việt
Một ví dụ khác là Google Flu Trends. Dự án này từng là biểu tượng của Big Data. Năm 2008, Google khởi động một hệ thống dự báo cúm. Hệ thống dùng lượt tìm kiếm trên mạng. Nó phân tích 50 triệu truy vấn. Nó kiểm tra xem truy vấn nào dự báo cúm tốt. Rồi nó chọn ra 45 từ khóa có tương quan mạnh. Mối tương quan này gắn với lượt khám bệnh vì triệu chứng cúm.
Bản dịch tiếng Việt
Lúc đầu kết quả rất tốt. Nhưng năm 2009 xảy ra đại dịch H1N1. Làn sóng đầu tiên đến không đúng mùa cúm thông thường. Hệ thống bỏ sót hoặc đánh giá thấp làn sóng này. Những năm sau, hệ thống được cải tiến. Nhưng nó vẫn tiếp tục sai. Trong giai đoạn từ năm 2011 đến năm 2013, nó đã dự báo số ca cúm cao hơn thực tế trong 100 trên 108 tuần.
Bản dịch tiếng Việt
Sai lầm này đến từ hai lý do. Thứ nhất: virus biến đổi. Thứ hai: cách tìm kiếm của con người thay đổi. Một người tra cứu thông tin về cúm, có thể vì họ đang ốm. Nhưng cũng có thể họ chỉ tò mò sau khi xem tin tức. Cùng một hành vi lại có thể xuất phát từ nhiều lý do khác nhau.
Bản dịch tiếng Việt
Nhóm của Gigerenzer xây dựng một cách làm đơn giản hơn. Họ lấy số lượt khám vì triệu chứng cúm của tuần trước. Con số đó chính là dự báo cho tuần sau. Một nghiên cứu năm 2022 cho thấy: cách đơn giản này chính xác hơn Google Flu Trends. Nó cũng chính xác hơn cả các phiên bản mới.
Bản dịch tiếng Việt
Đó chính là hiệu ứng ít mà hiệu quả: đôi khi càng ít thông tin lại càng dự báo tốt hơn. Mô hình phức tạp dễ coi cả sự ngẫu nhiên trong dữ liệu cũ thành quy luật. Nhưng khi thế giới thay đổi, quy luật cũ không còn tác dụng. Lúc đó, một quy tắc đơn giản dùng dữ liệu mới lại hay hơn. Nó bắt kịp thay đổi nhanh hơn.
Bản dịch tiếng Việt
Các nghiên cứu mới về AI hiện đại cũng cho thấy: lớn hơn chưa chắc đã tốt hơn. Tháng 1 năm 2026, tạp chí Artificial Intelligence Review đăng một nghiên cứu. Sanjay Chakraborty cùng cộng sự so sánh các mô hình AI lớn với mô hình nhỏ. Mô hình lớn được huấn luyện trên nhiều bộ dữ liệu. Mô hình nhỏ chỉ làm việc với dữ liệu theo trình tự thời gian. Với tỷ giá hối đoái, mô hình nhỏ iTransformer chính xác hơn một số mô hình lớn. Với giao thông thì ngược lại. Ở đó có rất, rất nhiều dữ liệu. Ở đó mô hình lớn Timer_XL tốt hơn. Kết quả: nhiều dữ liệu và mô hình lớn hơn không tự động cho dự báo tốt hơn. Tất cả phụ thuộc vào dữ liệu và từng nhiệm vụ cụ thể.
Bản dịch tiếng Việt
Algorithmen verändern unser Verhalten
Bản dịch tiếng Việt
Khi thế giới đầy bất định gây khó cho thuật toán, còn một cách khác: thay đổi chính thế giới. Để thế giới dễ đoán hơn. Gigerenzer gọi nguyên tắc này là thích ứng với AI.
Bản dịch tiếng Việt
Ông phân tích ứng dụng hẹn hò làm ví dụ. Ông nói về quảng cáo của Parship. Parship nói: cứ 11 phút lại có một người độc thân tìm được tình yêu. Cách tính này dựa trên số thành viên dừng dịch vụ. Họ nêu lý do: tôi đã tìm được tình yêu. Nhưng với Gigerenzer, điều quan trọng hơn nằm ở chỗ khác: ứng dụng hẹn hò làm thay đổi hành vi người dùng. Ta lướt màn hình và thấy hết hồ sơ này đến hồ sơ khác. Rồi ta nghĩ: biết đâu còn lựa chọn nào tốt hơn.
Bản dịch tiếng Việt
Trong tâm lý học quyết định có hai kiểu. Kiểu một: tôi tìm một người phù hợp. Tôi đặt ra trước những tiêu chí quan trọng. Tôi dừng tìm khi gặp người đáp ứng các tiêu chí đó. Kiểu hai: tôi tìm người tốt nhất. Tôi so sánh mãi để tìm người hơn hẳn mọi người khác. Nhưng khi có quá nhiều lựa chọn, cuộc tìm kiếm kéo dài rất lâu. Ta không biết còn ai sẽ xuất hiện. Và kết quả tốt hơn cũng không có gì chắc chắn.
Bản dịch tiếng Việt
Vì vậy ứng dụng hẹn hò có thể mang lại nhiều cuộc gặp hơn. Nhưng chúng cũng có thể ngốn rất nhiều thời gian. Người dùng mải tìm kiếm và so sánh, thay vì vun đắp mối quan hệ với người mình đã chọn. Còn có câu hỏi về kinh doanh: công ty kiếm tiền khi người dùng tiếp tục dùng ứng dụng. Mục tiêu giữ chân người dùng có lẽ không trùng với mong muốn của họ. Họ muốn tìm được bạn đời rồi rời ứng dụng. Đó là xung đột có thể xảy ra giữa người dùng và mô hình kinh doanh.
Bản dịch tiếng Việt
Thuật toán còn làm thay đổi hành vi con người trong nhiều lĩnh vực khác, như giao thông, công việc và hẹn hò. Hệ thống tuyển dụng buộc phải biến kinh nghiệm thành dữ liệu có thể sắp xếp. Hệ thống tín dụng buộc phải biến hành vi khách hàng thành con số. Khi những hệ thống này ở khắp nơi, con người tự thay đổi chính mình. Họ thể hiện theo cách mà thuật toán có thể nhận ra.
Bản dịch tiếng Việt
Wie selbstbestimmt entscheiden Menschen noch?
Bản dịch tiếng Việt
Từ đó ta quay lại câu hỏi quan trọng nhất của Gigerenzer: giữa một thế giới đầy thuật toán, quyền tự quyết của chúng ta còn lại bao nhiêu?
Kiểm tra đọc hiểu
Trả lời sau khi đọc để kiểm tra bạn đã nắm được ý chính chưa.
Bài đọc tiếp theo
Der erste Chip aus Vietnam
## Der erste Chip aus Vietnam Ab dem Jahr 1977 hat unser Labor für Mikro-Elektronik einen MOS-Schaltkreis selbst entworfen und gebaut. Heute nennen wir das einen Chip. Das Labor gehört zum…
Đọc và họcDer Fotograf Andy Soloman und Vietnam
Der britische Fotograf Andy Soloman liebt normale Menschen. Früher war er Foto-Reporter. Er fotografiert am liebsten normale Menschen. Er sagt: Sie sind das Herz von Vietnam. Andy kommt 1992 zum…
Đọc và họcFirmen in Vietnam bleiben draußen vor dem großen Markt
Vietnam ist schon ein großes Zentrum für Maschinenbau und Montage. Aber viele Teile kommen noch aus dem Ausland. Das sagt Professor Phan Dang Tuat. Er ist Präsident vom Verband VASI für…
Đọc và họcForscher über Vietnams Intellektuelle ist gestorben
Professor Trinh Van Thao ist gestorben. Er hat viel über die Geschichte von Intellektuellen, Bildung und Gesellschaft in Vietnam in der modernen Zeit geforscht. Er war ein französischer Forscher mit…
Đọc và học