Konfuzianer gegen Wiedergeburt: Stirbt die Seele mit dem Körper?

Cuộc tranh luận về việc liệu linh hồn có tan biến sau khi cơ thể chết đi hay tiếp tục tồn tại trong vòng luân hồi là một trong những chủ đề quan trọng đã ảnh hưởng sâu sắc đến thế giới quan của Nho giáo ở Đông Á, bao gồm cả Việt Nam.

Theo từ điển Hán-Việt của Thiều Chửu, thuật ngữ Thần (神) chủ yếu có các nghĩa sau: (i) thần linh, thiêng liêng; (ii) huyền diệu, bí ẩn; (iii) tinh thần, trí tuệ của con người.

Nhiều học giả Nho giáo khẳng định rằng tinh thần không tồn tại tách rời khỏi cơ thể. Cuộc sống của con người là kết quả của sự tích tụ và tan rã của Khí (氣) – nguyên tố cấu thành vạn vật – và tuân theo những quy luật tự nhiên của sự sinh thành và biến đổi. Họ cũng cho rằng Phật giáo mới là hệ tư tưởng cho rằng ý thức tồn tại độc lập với cơ thể và sau khi chết sẽ quay lại trong luân hồi (linh hồn bất tử).

Từ đó, cuộc tranh luận giữa thuyết tai tiêu diệt linh hồn – cho rằng tinh thần hay linh hồn cũng sẽ tan biến theo sau khi cơ thể chết – và thuyết bất tử linh hồn trở thành một trong những chủ đề trung tâm của lịch sử triết học Trung Quốc trong gần một nghìn năm. Cuộc tranh luận này có ảnh hưởng lớn đến việc hình thành thế giới quan của Đông Á Nho giáo, bao gồm cả Việt Nam.

Theo quan điểm của các nhà Tân Nho giáo, tinh thần không tồn tại tách rời khỏi cơ thể. Khi cơ thể còn, tinh thần còn; khi cơ thể mất, tinh thần cũng mất. Ảnh: Oanaunciuleanu

Sự hình thành của "Thuyết tiêu diệt linh hồn" ở Trung Quốc

Khi Phật giáo du nhập vào Trung Quốc những thế kỷ đầu sau Công nguyên, nó mang theo một tiền đề siêu việt vốn xa lạ với truyền thống bản địa: Thần là một thực thể độc lập, không bị ràng buộc vào một cơ thể cụ thể nào và có thể tồn tại qua nhiều kiếp sống – nền tảng triết học cho thuyết luân hồi và nghiệp quả.

Các học giả Nho giáo lập tức bác bỏ quan điểm này. Phản ứng dữ dội nhất đến từ Phạn Trân (范縝, khoảng 450–515) thời Nam triều ở Trung Quốc, qua tác phẩm "Luận về sự diệt vong của linh hồn" (神滅論).

Bằng cách khẳng định mối quan hệ không thể tách rời giữa Hình (形 – thể chất vật chất) và Thần, Phạn Trân đồng thời bác bỏ giáo lý Phật giáo về luân hồi và nghiệp quả. Ông dựa vào các quy luật vận động của Khí và sự sáng tạo.

Tác phẩm "Luận về sự diệt vong của linh hồn" của ông được viết dưới dạng một cuộc đối thoại triết học. Đây là phần mở đầu được trích dẫn lại: [1] [Có người hỏi tôi: "Nếu ngài nói thần bị tiêu diệt, làm sao ngài biết thần thực sự bị tiêu diệt?" Trả lời: "Thần chính là hình, hình chính là thần. Do đó: Khi hình còn thì thần còn; khi hình mất thì thần cũng mất." -- Hỏi: "Hình là cái vô tri, thần là tên gọi của cái có tri. Cái có tri và cái vô tri về bản chất khác nhau; thần và hình không thể là một theo quy luật. Hình và thần là một, điều này tôi chưa từng nghe đến." Trả lời: "Hình là chất thể của thần, thần là công năng của hình. Vì vậy hình là tên gọi của chất thể, và thần là tên gọi của công năng. Hình và thần không thể khác nhau." -- Hỏi: "Vậy thần không phải là chất thể, hình cũng không phải là công năng. Nếu ngài nói chúng không khác nhau, thì ý nghĩa ở đâu?" Trả lời: "Tên gọi thì khác, nhưng bản chất thì một." -- Hỏi: "Nếu tên gọi khác nhau, sao bản chất có thể là một?" Trả lời: "Thần đối với hình giống như sắc bén đối với con dao; hình đối với thần giống như dao đối với sắc bén. Tên 'sắc bén' không phải là 'dao', tên 'dao' không phải là 'sắc bén'. Nhưng bỏ sắc bén đi thì không còn là 'dao' nữa; bỏ 'dao' đi thì không còn 'sắc bén'. Chưa từng nghe nói dao mất đi mà sắc bén vẫn còn; làm sao hình mất đi mà thần vẫn tồn tại được?" ] Đoạn đối thoại này là cốt lõi của "Thuyết tiêu diệt linh hồn". Phạn Trân sử dụng cặp chất thể-công năng (體–用) và phép so sánh dao-sắc bén để chứng minh rằng linh hồn không phải là một thực thể tồn tại độc lập, mà chỉ là một công năng của thể chất vật chất. Khi hình thể mất đi, hoạt động tinh thần cũng chấm dứt. Từ đó ông bác bỏ giáo lý Phật giáo về bất tử linh hồn. Đây là một bước quan trọng hướng tới chủ nghĩa duy vật trong lịch sử tư tưởng Trung Quốc, vì Phạn Trân phủ nhận một cách triệt để sự tồn tại độc lập của một thực thể tinh thần phi vật chất – ông khẳng định rằng ý thức chỉ là một thuộc tính phát sinh từ cấu trúc vật chất và không thể tách rời khỏi nó. Đây không chỉ là một cuộc tranh luận tôn giáo, mà thực sự là một trận chiến triết học về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, hình thể và công năng. Phạn Trân đã làm một điều mà sau này các nhà Nho giáo như Hàn Dư (768–824) – dù chỉ trích Phật giáo gay gắt bằng các luận điểm đạo đức như "không có cha, không có vua" – không bao giờ đạt được: Ông tấn công Phật giáo từ gốc rễ siêu việt của nó, bằng ngôn ngữ triết học riêng của mình, không chỉ bằng đạo đức chính trị.

Bác bỏ "Giáo lý luân hồi" của Phật giáo

Xa hơn Phạn Trân một bước là Trần Thuần (陳淳, 1159–1223, tự: Bắc Khê), một học trò của nhà triết học Nho giáo Chu Hi. Ông cố gắng bác bỏ "Thuyết bất tử linh hồn" được cho là của Phật giáo bằng các lập luận triết học nhắm vào tính nhất quán nội tại của giáo lý luân hồi. Trong tác phẩm "Chữ nghĩa Bắc Khê" (北溪字义, tức Giải thích các khái niệm Nho giáo của ông Bắc Khê), Trần Thuần viết: "Phật tử nói rằng khí của người đã chết sẽ quay lại trong luân hồi, trở thành người mới và sinh ra muôn vật trong kiếp sau. Điều này không phù hợp với các quy luật sáng tạo. Nếu thực sự có một giáo lý luân hồi như vậy, thì số lượng con người và vạn vật giữa trời đất phải là một con số cố định. Chỉ có một lượng khí nhất định nào đó cứ quay vòng và đảo đi đảo lại mãi. Nếu đúng như vậy, thì công trình sáng tạo và dưỡng dục của bậc Đại Sáng Tạo (trời đất) sẽ chẳng còn ý nghĩa gì nữa."

Đánh giá qua tư duy truyền thống Trung Quốc

Cuộc tranh luận lịch sử giữa "tiêu diệt linh hồn" và "bất tử linh hồn" ở Trung Quốc không chỉ là một cuộc thảo luận triết học, mà còn phản ánh những xung đột văn hóa và xã hội sâu sắc. Các học giả Nho giáo ủng hộ "Thuyết tiêu diệt linh hồn" nhấn mạnh tầm quan trọng của đời sống vật chất và trách nhiệm xã hội ở hiện tại. Họ bác bỏ sự tập trung của Phật giáo vào thế giới bên kian và sự giải thoát cá nhân. Điều này dẫn đến một truyền thống tư duy thế tục lâu đời ở Trung Quốc, tập trung vào đạo đức, chính trị và hòa hợp xã hội. Ngược lại, quan niệm của Phật giáo về luân hồi và nghiệp quả đưa ra lời giải thích cho những bất công trong cuộc sống và niềm hy vọng vào một kiếp sống tốt đẹp hơn sau khi chết. Cuộc tranh luận giữa hai thế giới quan này đã định hình cảnh quan văn hóa và triết học của Việt Nam và phần còn lại của Đông Á trong nhiều thế kỷ.