Lernen Menschen das Schreiben von der Maschine?
Con người đang học cách viết từ máy móc?
Bài đọc được chuyển ngữ và đơn giản hóa để học tiếng Đức. Nội dung gốc thuộc Tia Sang - Van Hoa Xa Hoi.
Bôi đen một từ hoặc cụm từ để tra nghĩa, dịch, highlight hoặc thêm ghi chú.
Tiến độ đọc bài
Đoạn 1/33
Đọc tiếng Đức trước. Khi cần, mở bản dịch ngay dưới từng đoạn.
Xem bản dịch tiếng Việt đầy đủ
Máy móc viết như một người bình thường
Máy móc học cách viết từ con người. Chúng dựng lên một phiên bản người trung bình, chuẩn mực. Nhưng hiện nay phiên bản chuẩn mực ấy xuất hiện ở khắp mọi nơi. Vì thế cách viết của con người cũng ngày càng giống nhau. Điều này gây hại cho tư duy độc lập.
Mọi văn bản đều nghe na ná nhau
Mới đây tôi trò chuyện với một biên tập viên của Tia Sang. Anh cho biết: Nhiều bài viết có sự hỗ trợ của AI nghe gần như giống hệt nhau. Câu văn đều đều một nhịp. Ẩn dụ nối tiếp ẩn dụ. Câu ngắn, cân đối và trơn tru. Đoạn kết thường nói về hy vọng.
Ban đầu, chuyện này chỉ gây chán. Quá nhiều văn bản giống nhau khiến người ta mệt mỏi, bội thực. Rồi nó trở nên đáng sợ. Liệu suy nghĩ của chúng ta có trở nên máy móc khi viết cùng AI? Những độc giả đọc thứ ngôn ngữ này mỗi ngày sẽ ra sao?
Đó là một vòng luẩn quẩn.
Máy móc học cách sao chép con người
Các mô hình ngôn ngữ lớn không tự tạo ra phong cách cho mình. Chúng học từ con người: từ bài báo khoa học, báo cáo doanh nghiệp, báo chí, văn bản của các tổ chức và hàng triệu trang giải thích trơn tru.
Lập luận cân bằng từ mọi phía, dẫn dắt rõ ràng cho người đọc, tóm tắt ngắn gọn và cái kết thận trọng đầy hy vọng... Tất cả vốn là thói quen của con người. Về sau chúng thành thói quen của máy.
AI gom nhặt những thói quen đó. Nó mài cho nhẵn nhụi, không còn góc cạnh. Rồi trả lại cho chúng ta với số lượng khổng lồ. Cái gọi là "văn máy móc" thực chất là ngôn ngữ hành chính và học thuật của con người, nhưng đã mất hết cá tính.
Nhưng rồi ngôn ngữ lại tiếp tục di chuyển: từ người sang máy rồi quay ngược trở lại.
Văn của máy quay ngược về phía con người
Hiromu Yakura đang làm việc tại Max-Planck-Institut für Bildungsforschung. Anh cùng đồng nghiệp đã phân tích hàng trăm nghìn bài thuyết trình và podcast. Sau ChatGPT, một số từ được AI rất ưa dùng trở nên phổ biến hơn. Chẳng hạn "delve" và "meticulous", nghĩa大致 là "đào sâu" và "soi xét rất kỹ". Những từ này giờ xuất hiện nhiều hơn trong tiếng Anh nói.
Có thể một số người đã đọc văn bản có AI hỗ trợ. Nhưng xu hướng này vẫn thấy cả ở những podcast không chuẩn bị trước. Nhóm nghiên cứu thận trọng nhận định: Có mối liên hệ giữa việc dùng AI và những từ này. Họ không khẳng định đó là nguyên nhân. Nhưng rõ ràng ngôn ngữ của máy đang thấm ngược vào lời ăn tiếng nói của con người.
Một thí nghiệm của Anil Doshi và Oliver Hauser cũng cho thấy điều quan trọng. Doshi làm việc tại Đại học Exeter ở Anh. Hauser làm việc tại Trường Kinh doanh thuộc University College London. Những người viết truyện với ý tưởng do AI gợi ý cho ra tác phẩm chất lượng hơn, dễ đọc hơn. Nhưng các câu chuyện lại giống nhau hơn. Sự đa dạng giảm đi.
Điều này rất dễ bị bỏ qua. Bởi mỗi người chỉ được chấm điểm cho chất lượng của riêng mình. Không ai được chấm điểm vì đã bảo vệ sự đa dạng của ngôn ngữ. Không ai cố ý tạo ra thứ ngôn ngữ đơn điệu. Nhưng nhiều lựa chọn nhỏ, đứng riêng thì đều hợp lý. Gộp lại, chúng khiến mọi thứ thành một màu.
Nhưng tác giả mới chỉ là một nửa của vòng luẩn quẩn.
Chúng ta còn học thế nào là suy nghĩ thông minh qua việc đọc. Những khuôn mẫu giống nhau dần thành chuẩn mực. Độc giả chờ đợi chúng. Biên tập viên đánh giá cao chúng. Thầy cô khuyên dùng chúng. Độc giả tin vào chúng. Cuối cùng, một câu văn ngập ngừng trông thật kém cỏi bên cạnh một câu văn trơn tru. Một lập luận vòng vo trông như thiếu chặt chẽ. Tác giả tự uốn mình cho vừa khuôn, ngay cả trước khi dùng AI.
Máy móc len lỏi vô hình vào khoảng trống này.
Điều này rất quan trọng. Bởi hình thức của ngôn ngữ không chỉ là lớp vỏ bọc cho suy nghĩ đã hoàn thiện. Hình thức còn quyết định suy nghĩ nào có thể ra đời. Một lập luận giả trung lập trông như thận trọng. Một đoạn tóm tắt có thể khép lại câu hỏi đáng lẽ nên để ngỏ. Một dàn ý ngay từ đầu đã nói rằng: Tôi biết trước suy nghĩ của mình sẽ đi về đâu. Những cấu trúc giả ấy chặn đứng tư duy tự nhiên của con người.
Suy nghĩ của chúng ta đi tới đi lui. Đôi khi mơ hồ. Nó bắt gặp điều bất ngờ. Nó rẽ lối rồi quay lại dưới một hình hài khác. Nếu lập luận nào cũng phải đi thẳng một mạch từ đầu tới cuối, ta mất nhiều hơn sự đa dạng phong cách. Ta mất những con đường tư duy chỉ hiện ra khi ta dám lạc đường một chút.
Có lẽ nói con người trở nên giống máy là chưa đúng. Trước hết, máy đã học cách sao chép một con người trung bình. Giờ đây hình ảnh trung bình ấy phủ khắp nơi. Và ta nhầm nó là giọng nói tự nhiên của trí tuệ.
Làm sao thoát khỏi vòng luẩn quẩn?
AI không phải lúc nào cũng khiến con người giống nhau hơn. Một thí nghiệm mới của Nathanael Jo và Manish Raghavan cho thấy điều đó. Họ làm việc tại Massachusetts Institute of Technology. Khi tác giả dùng AI để tìm sự độc đáo chứ không chỉ求 chất lượng chung chung, sản phẩm của cả nhóm trở nên đa dạng hơn. Họ dùng AI một cách chọn lọc, như kho gợi ý. Họ không chấp nhận văn bản máy đưa ra như đáp án hoàn hảo.
Có khác biệt lớn giữa câu lệnh "Hãy viết lại đoạn này cho hay hơn" với một cuộc thảo luận thực sự cùng cái máy. Yêu cầu đầu thường có nghĩa: Đưa văn của tôi về gần chuẩn trung bình. Còn một cuộc thảo luận có thể kết thúc rất khác. Tác giả có thể từ chối một câu trơn tru. Giữ lại một cách diễn đạt chưa hoàn hảo. Đòi một ý kiến phản biện. Đi theo một ý tưởng bất ngờ. Hoặc nói thẳng với máy: Ý hay nhất của mày là sai.
Trong cuộc đối thoại như vậy, phong cách riêng không cần cất kỹ trong tủ để bảo vệ. Nó càng rõ nét qua sự phản kháng. Điều cốt lõi là: Con người có chủ động khi dùng AI không? Họ còn lựa chọn, từ chối, nhận diện và chịu trách nhiệm cho kết quả không?
Độc giả cũng có quyền lực tương tự. Cảm giác chán ngán trước những văn bản đều đều cũng là một sự phản kháng. Nỗi lo của vị biên tập viên kia chặn đứng vòng luẩn quẩn. Vì ông không mặc định rằng: Trôi chảy nghĩa là nghĩ tốt.
Tương lai của ngôn ngữ có lẽ ít phụ thuộc vào việc máy có thể viết gì. Nó phụ thuộc nhiều hơn vào việc độc giả còn nhận ra điều gì.
Vị biên tập viên đã nhìn thấy vòng luẩn quẩn.
Máy đã học cách viết giống nhau từ chúng ta. Chúng ta không cần học ngược lại điều đó từ máy.
Nguồn trong bài
- Doshi, A. R., und Hauser, O. P. (2024). "Generative AI enhances individual creativity but reduces the collective diversity of novel content." Science Advances, 10(28), eadn5290.
- Jo, N., und Raghavan, M. (2026). "Incentives shape how humans co-create with generative AI." arXiv:2604.03529.
- Yakura, H., und andere (2025). "Empirical evidence of Large Language Model's influence on human spoken communication."
