Nicht nur Regen messen: Warnung vor vielen Gefahren

Có rất nhiều nơi tương tự như Làng Nủ ở vùng núi.

Nhiều người vẫn còn nhớ về thảm họa sau cơn bão Yagi vào năm 2024. Sau những trận mưa lớn, đã xảy ra lở đất và lũ quét. Chúng đã phá hủy làng Làng Nủ ở Lào Cai. 67 người đã thiệt mạng. Và gần đây, vào tháng Bảy, đã có lũ quét và lở đất tại Mường Than ở Lai Châu. 9 người đã thiệt mạng, 9 người bị thương và hàng trăm gia đình bị cô lập.

Đây là những ví dụ về nhiều mối nguy hiểm xảy ra liên tiếp. Mối nguy hiểm đầu tiên sẽ kích hoạt mối nguy hiểm tiếp theo hoặc làm cho nó trở nên nghiêm trọng hơn. Như vậy, mối nguy hiểm và thiệt hại sẽ nhanh chóng gia tăng. Ví dụ: Một sườn đồi đã già, nứt nẻ hoặc bị biến dạng. Mưa lớn khiến đất ẩm ướt. Nước trong lòng đất dâng lên. Khi đó, sườn đồi có thể bị sạt lở. Sau đó, đất, đá và cây cối sẽ rơi xuống suối. Chúng làm tắc nghẽn dòng nước. Khi sự tắc nghẽn này bị phá vỡ, một lượng lớn nước và đất sẽ đột ngột tràn xuống. Như vậy sẽ hình thành một trận lũ lớn.

Giáo sư Đỗ Minh Đức làm việc tại Đại học Khoa học Tự nhiên ở Hà Nội. Ông nói rằng những nơi như Làng Nủ và Mường Than không phải là trường hợp ngoại lệ; chúng khá phổ biến ở vùng núi. Vì vậy, còn nhiều nơi ở Việt Nam có thể gặp phải những vấn đề tương tự. Ông phát biểu điều này tại một hội nghị về trận lở đất và lũ quét ở Rasuwa, Nepal.

Vì vậy, cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng quá trình này. Người ta phải hiểu được cách mà chuỗi các mối nguy hiểm được hình thành. Và cần có một hệ thống quan sát và cảnh báo tốt hơn. Người ta không thể chỉ quan sát từng mối nguy hiểm riêng lẻ.

Giáo sư Trần Thanh Hải kể về chuyến thăm của ông sau thảm họa ở Làng Nủ. Ông là chuyên gia về địa chất và khai thác mỏ. Người dân nơi đó nói rằng: Hai hoặc ba ngày trước thảm họa đã có những dấu hiệu bất thường. Nhưng không ai kiểm tra khu vực đó và cũng không ai cảnh báo.

Điều này cho thấy một vấn đề trong hệ thống cảnh báo: không phải tất cả các dấu hiệu bất thường đều xuất hiện ở nơi có thiết bị đặt. Những ngọn núi rất lớn; có rất nhiều sườn dốc, suối và những địa điểm nguy hiểm. Người ta không thể quan sát hết được chúng.

Giáo sư Trần Thanh Hải nói: “Chúng ta không thể lắp đặt thiết bị ở khắp mọi nơi. Chúng ta cũng không biết chính xác nên đặt các thiết bị đó ở đâu để phủ kín toàn bộ khu vực.” Vì vậy, cần có hệ thống cảnh báo và dự báo từ xa. Điều này đặc biệt quan trọng đối với những nơi có nguy cơ cao.

Nhiều thông tin, nhưng chúng lại bị tách rời.

Ngày nay, Việt Nam đã sử dụng nhiều thông tin như: dự báo thời tiết, đo lường lượng mưa, mực nước, bản đồ nguy hiểm và dữ liệu về đất đai và địa chất. Nhưng vấn đề là: người ta chỉ quan sát từng sự kiện riêng lẻ. Người ta không hiểu được toàn bộ quá trình của nhiều mối nguy hiểm: từ mưa đến sự biến đổi trên sườn dốc, đến sạt lở đất trong sông, đến lũ bùn và lũ quét.

Ví dụ, sạt lở đất không chỉ là một hiện tượng duy nhất; nó rất đa dạng. Giáo sư Đỗ Minh Đức giải thích: “Có nhiều dạng chuyển động như trượt, rơi, nghiêng, dòng bùn và các dạng hỗn hợp. Vật liệu có thể là đá, đất hoặc hỗn hợp của chúng. Mỗi loại đều có quá trình, tốc độ và mức độ thiệt hại khác nhau. Do đó, các bản đồ nguy hiểm và hệ thống cảnh báo phải phân biệt được các loại này. Không thể xử lý tất cả một cách giống nhau.”

Các hệ thống ngày nay đo lường lượng mưa khá chính xác. Nhưng chỉ đo lượng mưa thôi là chưa đủ. Ở những nơi có nguy cơ cao, người ta cũng cần quan sát các sườn dốc. Người ta phải xem liệu sườn dốc có bị dịch chuyển và trở nên không ổn định hay không.

Giáo sư Đỗ Minh Đức nói: “Để quan sát và cảnh báo về nhiều mối nguy hiểm, chúng ta cần những công cụ và phương pháp mới. Chỉ có như vậy mới có thể giải quyết vấn đề một cách đúng đắn. Bởi vì hầu hết các ca tử vong đều xuất phát từ nhiều mối nguy hiểm lớn.”

Vì vậy, người ta cần có cơ sở dữ liệu và các hệ thống bản đồ với nhiều kích thước khác nhau. Nhờ đó, người ta có thể xác định được những địa điểm có nguy cơ cao. Các bản đồ phải thể hiện mọi loại sạt lở đất và lũ lụt. Không chỉ địa hình và địa chất mới quan trọng; các ngôi nhà, đường xá, công trình thủy lợi và nhà máy thủy điện cũng cần được ghi vào cơ sở dữ liệu. Bởi vì chúng có thể bị hư hại. Chỉ khi đó mới biết được: Nơi nào cần được giám sát thường xuyên? Những dấu hiệu nào cần chú ý? Và những địa điểm nào sẽ bị ảnh hưởng khi có nguy hiểm xảy ra?

Trên thế giới, các hệ thống cảnh báo đang thay đổi. Chúng không còn chỉ quan sát một mối nguy hiểm duy nhất nữa. Chúng kết hợp nhiều dữ liệu lại với nhau và kiểm tra tác động của chúng. Các bản đồ nguy hiểm được kết nối với việc đo lượng mưa, đo mực nước và quan sát các sườn dốc. Họ sử dụng radar, vệ tinh và các cảm biến. Họ lập kế hoạch: Một mối nguy hiểm sẽ kích hoạt mối nguy hiểm tiếp theo. Và họ không còn chỉ cảnh báo “lượng mưa bao nhiêu” nữa. Họ cảnh báo dựa trên tác động: Địa điểm nào sẽ bị ảnh hưởng, thời gian thiệt hại kéo dài bao lâu và người dân cần làm gì?

Nhưng việc nhận diện được rủi ro chỉ là một nửa của cảnh báo. Nửa còn lại chính là quyết định. Người ta phải biến thông tin thành quyết định. Bên cạnh việc có dữ liệu tốt hơn, người ta cũng cần đào tạo những người ra quyết định. Đó là các trưởng làng và các nhóm ứng phó thảm họa. Họ phải biết nhận biết các dấu hiệu của nhiều mối nguy hiểm. Hai ví dụ minh chứng cho điều này: Một hiệu trưởng ở Nepal và người đứng đầu làng Kho Vàng ở Lào Cai đã nhanh chóng sơ tán người dân. Họ đã cứu được nhiều mạng sống. Nếu không có công nghệ hiện đại hay tiền để đầu tư vào hệ thống cảnh báo sớm và xây dựng cơ sở hạ tầng, thì những giải pháp đơn giản vẫn có thể giúp ích: tổ chức tốt và đào tạo cho người dân cũng như các nhà lãnh đạo. Điều đó có thể ngăn chặn được nhiều ca tử vong.

Thực tiễn quốc tế cho thấy: Việc cảnh báo về nhiều mối nguy hiểm không thể do một cơ quan duy nhất đảm nhiệm. Cần kết hợp nhiều cơ quan lại với nhau; mỗi cơ quan sẽ đảm nhận một phần công việc. Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) khuyến nghị rằng cơ quan khí tượng cần phối hợp với các cơ quan ứng phó thảm họa, các nhà khoa học và cộng đồng địa phương. Họ cần kết hợp thông tin về các mối nguy hiểm với dữ liệu về rủi ro. WMO cũng khuyến nghị nên có những quy tắc rõ ràng để hỗ trợ sự hợp tác này. Mọi bên đều cần chia sẻ dữ liệu và cùng nhau hợp tác từ việc cảnh báo đến việc cứu trợ và phục hồi.

Đối với tương lai, nhóm nghiên cứu đề xuất một kế hoạch chiến lược. Đó là việc phát triển tất cả các khu vực dốc. Nhờ đó, người ta có thể ứng phó với nhiều mối nguy hiểm. Các chuyên gia về khoa học địa chất cần tham gia vào quá trình này.