Alte Bildung und heutiges Leben
Học vấn xưa và đời sống hôm nay
This reading was translated and simplified for German learners. The original content belongs to Tia Sang - Van Hoa Xa Hoi.
Select a word or phrase to look it up, translate it, highlight it, or add a note.
Reading progress
Paragraph 1/24
Read the German first. Reveal the translation below any paragraph when needed.
Vietnamese translation
Những vùng từng có nhiều người đỗ đạt trong quá khứ đến nay vẫn giữ lợi thế về học vấn, việc làm và thu nhập.
Vietnamese translation
Vì sao có những "làng hiếu học"?
Vietnamese translation
Vì sao có những vùng được xem là "đất học" suốt hàng trăm năm? Truyền thống khoa cử xưa chỉ là niềm tự hào về lịch sử, hay vẫn âm thầm ảnh hưởng đến cơ hội học tập, việc làm và thu nhập ngày nay?
Vietnamese translation
Đó là câu hỏi mà TS. Hoang Xuan Trung của Trường Đại học Thương mại và TS. Nguyen Viet Cuong của Trường Quốc tế, Đại học Quốc gia Hà Nội đặt ra. Hai tác giả thực hiện nghiên cứu Tác động dài hạn của vốn con người thời phong kiến: Góc nhìn từ Việt Nam.
Vietnamese translation
Nhóm nghiên cứu làm việc như thế nào
Vietnamese translation
Để trả lời, nhóm thu thập dữ liệu của gần 20.000 người từng đỗ các kỳ thi Nho học trong giai đoạn 1075 đến 1919. Trong đó có 17.061 người đỗ Cu-nhan và Tu-tai, cùng 2.895 Tien-si. Nhóm xác định quê quán của từng người để tính "mật độ tinh hoa" cho mỗi huyện. "Mật độ tinh hoa" nghĩa là số người đỗ đạt được sinh ra tại huyện đó.
Vietnamese translation
Sau đó, nhóm nối dữ liệu này với Khảo sát mức sống hộ gia đình Việt Nam giai đoạn 2010 đến 2020 để xem dấu vết của khoa cử xưa còn hiện diện đến đâu trong học vấn, việc làm và thu nhập hiện nay.
Vietnamese translation
Ảnh: Một lớp học trong nhà dân ở Việt Nam khoảng năm 1895. Ảnh: Paul Armand Rousseau / Wikipedia
Vietnamese translation
Thời phong kiến, đường đi thi vô cùng vất vả, phải mang theo lều bạt và nồi niêu. Ai sống gần trường thi thì có nhiều cơ hội đi thi và đỗ hơn. Vì vậy nhóm dùng khoảng cách từ mỗi huyện đến trường thi Huong gần nhất làm biến công cụ. Cách này giúp làm rõ hơn mối quan hệ nhân quả giữa truyền thống khoa cử xưa và học vấn, việc làm, thu nhập ngày nay.
Vietnamese translation
Kết quả hồi quy cho thấy huyện càng xa trường thi thì mật độ tinh hoa càng thấp rõ rệt. Nơi có trường thi hoặc ở gần trường thi thì có nhiều người đỗ đạt hơn.
Vietnamese translation
Ảnh hưởng của "mật độ tinh hoa" tới học vấn sau này
Vietnamese translation
Nhìn chung, những nơi có truyền thống khoa cử mạnh trong quá khứ đến nay vẫn giữ lợi thế về học vấn.
Vietnamese translation
Nhóm xem xét mức độ ảnh hưởng của học vấn thời phong kiến tới số năm đi học và thu nhập bình quân đầu người. Câu hỏi đặt ra là mật độ tinh hoa tác động ra sao tới số năm đi học, thu nhập bình quân đầu người và tiền lương hằng tháng. Mật độ tinh hoa ở đây là số người từng đỗ Nho học (Tu-tai, Cu-nhan, Tien-si) sinh ra tại một huyện.
Vietnamese translation
Kết quả cho thấy mật độ tinh hoa ảnh hưởng tới số năm đi học và thu nhập bình quân đầu người hiện nay, mức tác động ở khoảng trung bình. Trong khi đó, tác động tới tiền lương hằng tháng chỉ ở mức nhỏ.
Vietnamese translation
Nghiên cứu cũng cho thấy huyện có mật độ tinh hoa cao trong quá khứ hiện có chi tiêu bình quân đầu người cao hơn, tỷ lệ nghèo thấp hơn, khoảng cách nghèo hẹp hơn và tình trạng nghèo cùng cực ít hơn.
Vietnamese translation
Ảnh: Phân bố số người đỗ đạt theo huyện và vị trí các trường thi trong giai đoạn 1075 đến 1919. Đồ họa: doi.org/10.1016/j.jebo.2025.107006
Vietnamese translation
Nhóm tác giả lý giải sức ảnh hưởng bền bỉ này là do các kỳ thi đã tạo nên một chuẩn mực đề cao việc học. Chẳng hạn, tên các Tien-si thường được khắc trên bia đá, ghi trong gia phả hay treo ở đình làng. Những câu chuyện về tổ tiên đỗ đạt và tên tuổi của những người học giỏi đó trở thành niềm tự hào chung, nuôi dưỡng động lực học tập qua nhiều thế hệ và hình thành nếp nghĩ coi trọng học hành.
Vietnamese translation
Để kiểm chứng, nhóm không chỉ nhìn vào kết quả học tập mà còn xem các gia đình ngày nay đầu tư cho con cái ra sao.
Vietnamese translation
Ảnh hưởng tới việc đầu tư cho con đi học
Vietnamese translation
Kết quả cho thấy ở những vùng xưa có nhiều người đỗ đạt, hộ gia đình hiện nay chi nhiều hơn cho giáo dục, đặc biệt là học phí và học thêm. Trong khi đó, chi tiêu cho y tế hay số lần đi khám bệnh không thay đổi. Điều này cho thấy tác động của truyền thống khoa cử nằm ở việc đầu tư cho học tập, chứ không phải do mức tiêu dùng chung cao hơn.
Vietnamese translation
Ở chiều ngược lại, nhóm cũng kiểm tra vai trò của môi trường sống. Nhóm khảo sát những người mới chuyển đến nơi ở hiện tại trong 5 năm gần đây. Kết quả không cho thấy mật độ tinh hoa ở nơi ở hiện tại ảnh hưởng rõ rệt tới học vấn hay việc làm của nhóm này. Theo nhóm tác giả, điều đó củng cố giả thuyết rằng coi trọng học hành hình thành chủ yếu trong gia đình, cộng đồng và quá trình lớn lên ở quê nhà, chứ không chỉ do nơi đang sống.
Vietnamese translation
Đáng chú ý, những biến động lớn của lịch sử cũng không cắt đứt sự truyền lại này. Nhóm đưa dữ liệu về mật độ bom rải trong giai đoạn 1965 đến 1975 vào mô hình nhưng không tìm thấy bằng chứng cho thấy chiến tranh làm suy yếu mối liên hệ giữa truyền thống khoa cử xưa với học vấn, việc làm hay thu nhập hiện nay.
Vietnamese translation
Bên cạnh truyền thống hiếu học, nhóm còn kiểm tra một giả thuyết khác: người đỗ đạt sau này làm quan, có thể đã đầu tư cho quê nhà và để lại hệ thống hạ tầng tốt hơn cho thế hệ sau, qua đó hỗ trợ học vấn và kinh tế.
Vietnamese translation
Tuy nhiên, khi phân tích nhiều chỉ số cấp xã như đường sá, chợ, trường học, khoảng cách tới trung tâm đô thị, bưu điện hay ngân hàng, nhóm gần như không thấy bằng chứng về tác động dài hạn của mật độ tinh hoa lên hạ tầng nông thôn. Nhóm cho rằng hai cuộc chiến lớn trong thế kỷ hai mươi đã phá hủy rất nhiều. Văn bản nguồn kết thúc tại đây và chưa đầy đủ.
