Đặng Nhữ Lâm: Der Spion der Tran am Hof der Yuan
Đặng Nhữ Lâm: Gián điệp nhà Trần ở triều Nguyên
This reading was translated and simplified for German learners. The original content belongs to Tia Sang - Ho So Nhan Vat.
Select a word or phrase to look it up, translate it, highlight it, or add a note.
Reading progress
Paragraph 1/17
Read the German first. Reveal the translation below any paragraph when needed.
Vietnamese translation
Sau khi trở về, triều Trần đã tự tính được lịch. Không cần dùng lịch do nhà Nguyên ban nữa. Triều đình phương Bắc, nay thuộc Trung Quốc, cho rằng đây là dấu hiệu ông đã thu thập có hệ thống nhiều tri thức quan trọng. Trong đó có cả kiến thức làm lịch.
Vietnamese translation
Theo bộ chính sử Nguyên Sử, năm 1301 xảy ra một chuyện quan trọng. Thời điểm này chỉ cách chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 không lâu. Một đại thần nhà Nguyên là Hoàn Trạch tố cáo sứ giả Đại Việt. Ông nói sứ giả này làm gián điệp về quân sự và kỹ thuật. Vụ việc khiến quan hệ hai nước gặp rắc rối lớn [1]. Lời tố cáo có lẽ không phải vô cớ. Bởi sau khi vị sứ giả này về nước, kỹ thuật quan trắc bầu trời cùng khoa học thiên văn và lịch pháp dưới thời Trần phát triển rất mạnh. Đáng tiếc, chính sử Đại Việt lại không ghi một chữ nào về ông, sứ giả Đặng Nhữ Lâm (鄧汝霖).
Vietnamese translation

Vietnamese translation
Ảnh: Trang phục của một vị quan tháp tùng vua Trần Anh Tông trong tranh Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ. Nguồn: Dự án Điểm Ảnh Đan Thanh.
Vietnamese translation
Rắc rối ở triều Nguyên
Vietnamese translation
Một vũ khí lợi hại của đế quốc Mông Cổ là mạng lưới do thám phủ khắp. Muốn chống lại, nhà Trần cũng phải bước vào cuộc chiến thông tin.
Vietnamese translation
Vụ việc năm 1301 không phải lần đầu Nguyên Sử ghi chuyện gián điệp của nhà Trần. Sách này còn chép một vụ khác từ nhiều năm trước. Nhà Nguyên yêu cầu vua Trần Thánh Tông giao nộp những thương nhân người Hồi Cốt đang sống ở Đại Việt. Họ lo người Trần sẽ qua các thương nhân này nắm được tin tức về phía tây đế quốc Mông Cổ. Vua Trần Thái Tông gửi thư trả lời: "Có một thương nhân Hồi Cốt tên Y Ôn, đã chết từ lâu, và một người tên Ba Ba, khi tìm thấy thì đã bệnh chết." Bằng cách đó, ông từ chối giao người [1]. Người Hồi Cốt (回鶻), còn gọi là Duy Ngô Nhĩ, là một bộ tộc du mục ở Trung Á. Họ là tổ tiên của người Duy Ngô Nhĩ ngày nay. Trong lịch sử, họ hoạt động trên địa bàn rất rộng với vai trò thương nhân và binh lính. Với nhà Trần, thương nhân Hồi Cốt là nguồn tin quý giá. Nhờ họ, triều đình biết nhiều về đế quốc Mông Cổ. Chẳng hạn, sau khi Đại hãn Mông Kha mất năm 1259, đế quốc tách thành nhiều hãn quốc đối địch nhau. Đó là Hãn quốc Kim Trướng (ở Nga và Đông Âu), Hãn quốc Sát Hợp Đài ở Trung Á, Hãn quốc Y Nhi ở Iran và Trung Đông, cùng nhà Nguyên ở Trung Quốc.
Vietnamese translation
Nhà Nguyên buộc tội Đặng Nhữ Lâm điều gì? Sách chép nguyên văn: "Tháng hai năm thứ năm niên hiệu Đại Đức, Thái phó Hoàn Trạch cùng các quan tâu: Sứ An Nam Đặng Nhữ Lâm lén vẽ sơ đồ vườn ngự uyển, tự ý mua bản đồ và sách cấm, lại sao chép văn bản về cuộc chiến ở An Nam và ghi chép riêng thông tin quân sự ở biên giới phía bắc cùng ngọn núi có lăng mộ (nơi chôn Hốt Tất Liệt, người sáng lập nhà Nguyên)" [1].
Vietnamese translation
Những lời buộc tội này có hoàn toàn đúng hay không lại là chuyện khác. Nhưng nội dung cho thấy nhà Nguyên tin rằng Đặng Nhữ Lâm đã thu thập tri thức trọng yếu một cách có hệ thống. Có bốn nhóm tri thức:
- tri thức địa lý (bản đồ)
- tri thức khoa học kỹ thuật (sách cấm, có thể gồm cả phép tính lịch)
- tri thức quân sự (văn bản về chiến tranh, tình hình biên giới)
- tri thức xây dựng quy hoạch (vườn ngự uyển, núi có lăng mộ)
Vietnamese translation
Tất cả đều là bí mật quốc gia với bất kỳ nước nào. Hai nước mới ngừng giao tranh chưa đầy 25 năm. Trong bối cảnh đó, bị buộc tội làm gián điệp, Đặng Nhữ Lâm có thể chịu hình phạt rất nặng, thậm chí mất mạng.
Vietnamese translation
Nhà Nguyên phản ứng ra sao? Triều đình cử sứ giả mang thư sang. Bức thư nói về lý lẽ, đạo nghĩa và quở trách ông. Hai sứ giả là Ma Hợp Ma, Thượng thư Bộ Lễ (Lễ Bộ Thượng thư), và Kiều Tống Lương, cấp phó của ông (Lễ Bộ Thị lang). Thư viết đại ý: "Hành vi của Nhữ Lâm là trái phép. Phải trừng phạt nghiêm khắc. Nhưng trẫm, vua Nguyên Thành Tông, lấy lòng khoan dung nhìn thiên hạ. Trẫm cho phép cơ quan có trách nhiệm thả ông ta về nước. Sau này các ngươi phải chọn sứ giả thật cẩn thận" [1].
Vietnamese translation
Có thể thấy vua Nguyên Thành Tông không muốn đẩy sự việc đi xa thành xung đột. Ông làm như đây chỉ là hành vi của một cá nhân, riêng Đặng Nhữ Lâm. Ông lờ đi việc Đặng Nhữ Lâm chắc chắn không tự ý làm, mà chỉ theo lệnh của triều đình Đại Việt. Đặng Nhữ Lâm không bị thương tổn. Nhà Nguyên cho ông về nước. May mắn là ông đã hoàn thành một phần nhiệm vụ. Ông mang về một món quà vô giá: tri thức.
Vietnamese translation
Tri thức lịch pháp: Di sản lâu dài
Vietnamese translation
Theo quan niệm xưa ở Đông Á, lịch là biểu tượng của mệnh trời và quyền lực chính thống. Chỉ thiên tử mới được ban lịch. Qua đó, vua định ra trật tự thời gian và giúp dân làm nông. Vì vậy các triều đại Trung Hoa thường ban lịch cho nước láng giềng như Cao Ly (Triều Tiên) và Đại Việt. Nhưng họ không chỉ cách tính lịch. Họ giữ kín phương pháp.
Vietnamese translation
Lịch nhà nông không đơn thuần là âm lịch. Thực chất nó là lịch âm dương kết hợp. Cách tính rất phức tạp. Cuối mỗi năm, cơ quan Khâm Thiên Giám - cơ quan chuyên về thiên văn, lịch pháp và chiêm tinh của triều đình - tính lịch cho năm sau. Sau đó triều đình làm lễ: dâng lịch lên vua (lễ Tiến Lịch) và ban lịch về các địa phương (lễ Ban Lịch) [2].
Vietnamese translation
Việc Trung Hoa không muốn truyền tri thức này cho Đại Việt đã có từ thời Tống. Sách Tống Sử chép: "Những năm đầu niên hiệu Đại Quan (niên hiệu của Tống Huy Tông, từ 1107 đến 1111), sứ An Nam đến kinh đô xin mua sách. Cơ quan phụ trách trả lời: Pháp luật nước nhà không cho phép. Nhưng hoàng đế khen tấm lòng hiếu học của sứ giả. Ngoài các sách cấm như bói toán, âm dương, phép tính lịch, thuật số, binh thư, chiếu lệnh, tri thức về mùa vụ, việc biên giới và địa lý, sứ giả được mua các sách còn lại" [3].
Vietnamese translation
Sách Đại Việt Sử Ký Toàn Thư kể: Năm 1324, vua nhà Nguyên sai hai người sang Đại Việt là Ma Hợp Mưu và Dương Tông Thủy. Họ báo tin vua mới lên ngôi và trao sách lịch Thụ Thời (授時曆) [4]. Lịch Thụ Thời do Quách Thủ Kính triều Nguyên tính ra năm 1281. Triều Nguyên và triều Minh sau đó dùng bộ lịch này trong thời gian dài.
