Die Blockade von Hormus: Erinnerungen an die Seidenstraße auf dem Meer

Từ khi còn là một chàng trai trẻ, Mehmed II, vị vua của Đế chế Ottoman, đã mơ ước chinh phục Constantinople. Thành phố này là một điểm nút rất quan trọng giữa châu Âu và châu Á. Ông đã nghiên cứu các cuộc vây hãm trước đó đã thất bại. Ông cho chế tạo những khẩu đại bác khổng lồ chưa từng có. Ông cho bắn phá thành phố bằng đại bác và phong tỏa mọi con đường trên bộ lẫn dưới nước.

Sau gần hai tháng bị vây hãm, Constantinople thất thủ vào ngày 29 tháng 5 năm 1453. Khi những người lính Ottoman vượt qua những bức tường cuối cùng, Mehmed II, 21 tuổi, cưỡi ngựa lặng lẽ vào thành phố. Trước Hagia Sophia, ông xuống ngựa, cúi xuống, nhúm một nắm đất và rắc lên đầu. Ông cảm nhận những hạt bụi lạnh trên da. Cuối cùng, Mehmed II, vị vua vĩ đại của Đế chế Ottoman, đã đạt được ước mơ của mình. Chiến thắng này đã chấm dứt Đế chế Byzantine, vốn đã tồn tại hơn 1000 năm. Nó mở ra một thời kỳ hoàng kim cho Đế chế Ottoman, vốn mới chỉ 150 tuổi. Chiến thắng cũng là một bước ngoặt đối với thương mại quốc tế: quyền kiểm soát một trong những điểm nút quan trọng nhất giữa châu Âu và châu Á giờ thuộc về người Ottoman.

Một điểm nút trên tuyến đường thương mại quan trọng giữa châu Á và châu Âu

Trước thế kỷ 15, Con đường tơ lụa là mạng lưới thương mại quan trọng nhất giữa Đông và Tây. Đó là một hệ thống các tuyến đường thương mại bắt đầu từ Trung Quốc cổ đại, đi qua Trung Á và Tây Á đến Địa Trung Hải. Hàng hóa từ phương Đông, như lụa, gia vị, gốm sứ và đá quý, được vận chuyển qua mạng lưới này đến các thành phố thương mại giàu có ở châu Âu như Venice và Genoa. Từ đó, chúng được phân phối khắp lục địa. Ngược lại, từ phương Tây và Trung Á, các sản phẩm thủ công, động vật, cũng như kỹ thuật và công nghệ quân sự được đưa đến châu Á.

Sau khi người Ottoman chiếm được Constantinople vào năm 1453, họ dần dần kiểm soát các điểm nút thương mại quan trọng trên tuyến đường này. Người Ottoman không đóng cửa hoàn toàn các tuyến đường, nhưng họ đã xây dựng các "trạm thu phí". Điều này làm cho chi phí thương mại tăng lên rất nhiều. Họ đánh thuế quan, phí quá cảnh và kiểm soát các điểm trung chuyển. Đối với các thương nhân châu Âu, rủi ro cũng tăng lên, vì các quy tắc và cán cân quyền lực có thể thay đổi khó lường. Bằng cách này, người Ottoman muốn củng cố vị thế gần như độc quyền của mình trong thương mại thế giới.

Thứ nhất, họ đánh thuế thương mại khá cao, như thuế nhập khẩu và xuất khẩu, nhưng đặc biệt là thuế quá cảnh đối với hàng hóa đi qua lãnh thổ của họ. Hệ thống thuế này nhằm thu được càng nhiều tiền càng tốt từ thương mại đường dài, đặc biệt là từ các thương nhân không theo đạo Hồi. Phí tại các cảng, chợ và caravanserai cũng làm cho thương mại trở nên đắt đỏ hơn.

Thứ hai, các thương nhân châu Âu, hầu hết là người theo đạo Thiên chúa, không phải lúc nào cũng có quyền tiếp cận trực tiếp với các thị trường ở phương Đông. Họ thường phải giao dịch thông qua các trung gian Hồi giáo. Điều này tạo ra nhiều khâu trung gian và làm tăng chi phí cho thông tin, đàm phán và hợp đồng.

Thứ ba, có những rủi ro chính trị và sự bất ổn trong khu vực. Ví dụ, có những xung đột giữa người Ottoman và các cường quốc châu Âu. Điều này làm tăng chi phí bảo hiểm và rủi ro thương mại bị gián đoạn.

Chi phí và rủi ro cao hơn trên các tuyến đường bộ cũ là một trong những lý do khiến các nước phương Tây như Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha tìm kiếm các tuyến đường biển mới để đến châu Á trực tiếp. Ví dụ, Vasco da Gama, theo lệnh của vua Bồ Đào Nha Manuel I, lần đầu tiên đi vòng qua mũi Hảo Vọng vào năm 1498 và tìm ra một tuyến đường biển trực tiếp từ châu Âu đến Ấn Độ. Christoph Kolumbus, một nhà thám hiểm nổi tiếng, cũng tìm kiếm một con đường đến châu Á qua phía tây theo lệnh của vương triều Tây Ban Nha. Trong quá trình đó, ông đã "tình cờ" phát hiện ra Tân Thế giới vào năm 1492.

Hai cánh cửa của Con đường tơ lụa

Ngày nay, tình hình eo biển Hormus, vốn đang gây tranh cãi và bị phong tỏa, cũng tương tự như việc người Ottoman kiểm soát các tuyến đường bộ của Con đường tơ lụa sau năm 1453.

Con đường tơ lụa không chỉ là một con đường bộ duy nhất, mà là một mạng lưới các tuyến đường bộ và đường biển. Một phần lớn hàng hóa từ Ấn Độ và Đông Nam Á được vận chuyển bằng tàu thuyền qua Ấn Độ Dương. Chúng đi qua eo biển Hormus vào Vịnh Ba Tư. Sau đó tiếp tục đi qua đất liền qua Ba Tư và Tây Á đến các điểm trung chuyển như Constantinople, trước khi hàng hóa đến châu Âu. Vì vậy, Hormus và Constantinople là hai "điểm nút" ở hai đầu của cùng một chuỗi cung ứng Á-Âu trong thời kỳ tiền hiện đại: Hormus là cửa ngõ ra biển, Constantinople là cửa ngõ vào đất liền.