Freier Wille in der Zeit der KI
Ý chí tự do trong thời đại AI
This reading was translated and simplified for German learners. The original content belongs to Noema.

Select a word or phrase to look it up, translate it, highlight it, or add a note.
Reading progress
Paragraph 1/22
Read the German first. Reveal the translation below any paragraph when needed.
Vietnamese translation
Bữa sáng và một câu hỏi lớn
Vietnamese translation
Tôi bắt đầu từ bữa sáng. Bạn thức dậy và vào bếp. Bạn sẽ chọn cà phê hay nước ép? Đó là một quyết định nhỏ. Nhưng đằng sau nó là một câu hỏi rất lớn: bạn có thực sự tự mình chọn không? Hay bạn chỉ như một con rối, sợi dây đã bị giật từ lâu trước bữa sáng?
Vietnamese translation
Pamela Hieronymi là giáo sư ở UCLA. Bà nói: “Tôi nêu câu hỏi này với sinh viên. Cả phòng học như thay đổi. Chưa đến mức hoảng loạn, nhưng gần như vậy. Sinh viên thấy trống rỗng. Cảm giác như tôi rút cạn nước khỏi bể bơi. Mọi ý nghĩa và đạo đức biến mất. Cảm giác cuộc đời thực sự thuộc về mình cũng tan biến. Chỉ cần tôi nói về ba định luật của Isaac Newton — về những quả bi-a và các hành tinh — là điều đó đã xảy ra. Sau đó sinh viên cảm thấy quyết định của mình không còn là của mình nữa.”
Vietnamese translation
Tôi muốn xem trọng cảm giác đó. Nhưng tôi cho rằng đây là một ảo tưởng triết học. Dù vậy, đó không phải kiểu ảo tưởng như giới phê phán vẫn nghĩ.
Vietnamese translation
Ba cuộc khủng hoảng
Vietnamese translation
Câu hỏi về ý chí tự do đã vượt qua ba cuộc khủng hoảng lớn. Mỗi cuộc khủng hoảng đều muốn xóa sổ nó.
Vietnamese translation
Cuộc khủng hoảng đầu tiên diễn ra khoảng 2.500 năm trước ở Hy Lạp cổ đại. Các triết gia như Demokrit và Leukipp quan sát thế giới rất kỹ. Họ nói: Mọi thứ đều đã được định sẵn. Nguyên tử chuyển động trong khoảng không. Cả tương lai cũng đã định đoạt. Đó là vết rạn đầu tiên: thuyết quyết định.
Vietnamese translation
Vết rạn thứ hai là chuỗi nhân quả. Lựa chọn ở bữa sáng không chỉ đến từ bạn. Nó đến từ việc bạn lệ thuộc caffeine. Điều đó lại đến từ sinh học của não. Rồi đến từ cha mẹ bạn. Rồi từ sự xuất hiện của loài có vú. Rồi từ lúc hệ Mặt Trời hình thành. Đến một lúc nào đó, chuỗi này hoàn toàn rời khỏi cơ thể bạn.
Vietnamese translation
Cuộc khủng hoảng thứ hai gắn với niềm tin vào Thiên Chúa. Nếu Chúa biết hết và làm được mọi điều, liệu quyết định của chúng ta còn tự do thật sự? Thánh Augustinus đưa ra một câu trả lời khéo léo: Chúa ban cho chúng ta tự do để chọn điều thiện. Nhưng tổ tiên đã phung phí tự do đó trong vườn Địa Đàng. Thomas von Aquin phát triển tiếp ý này. Ông nói: Chúa là “nguyên nhân đầu tiên”, còn con người với lý trí là “nguyên nhân thứ hai”. Hai nguyên nhân không mâu thuẫn, nguyên nhân thứ hai nằm trong nguyên nhân thứ nhất.
Vietnamese translation
Trong nhiều trăm năm, cách giải thích này vẫn đứng vững.
Vietnamese translation
Cuộc khủng hoảng thứ ba là cuộc khủng hoảng chúng ta đang sống. Đây là cuộc khủng hoảng mang tính dân chủ nhất. Nó bắt đầu với Newton, tiếp nối với Darwin và nay nhờ khoa học thần kinh mà hiện diện trong mọi phòng khách. Nhà vật lý Newton cho thấy vũ trụ vận hành như một cỗ máy đồng hồ. Nhà sinh học Darwin cho thấy sinh vật không hề được thiết kế sẵn. Chúng là sản phẩm của đột biến và chọn lọc tự nhiên. Và khoa học thần kinh cho thấy điều mà nhiều người xem như cú đánh cuối cùng.
Vietnamese translation
Một câu rất quan trọng ở đây: “Câu hỏi về ý chí tự do đã vượt qua ba cuộc khủng hoảng lớn trong lịch sử phương Tây. Mỗi cuộc khủng hoảng đều muốn xóa sổ nó hoàn toàn.”
Vietnamese translation
Thí nghiệm Libet và những tranh luận
Vietnamese translation
Đầu những năm 1980, một nhà khoa học thần kinh làm một thí nghiệm rất đơn giản. Ông tên là Benjamin Libet, làm việc ở UC San Francisco. Ông mời người tình nguyện cử động cổ tay bất cứ khi nào họ muốn. Họ nhìn vào một chiếc đồng hồ có chấm tròn xoay. Họ phải nói xem chấm tròn ở đâu vào lúc họ lần đầu cảm thấy muốn cử động. Đồng thời Libet đo “điện thế sẵn sàng”. Đó là hoạt động điện chậm trong não trước một cử động tự nguyện.
Vietnamese translation
Kết quả gây bất an. Điện thế sẵn sàng bắt đầu khoảng 550 mili giây trước khi cử động thực sự diễn ra. Cảm giác có ý thức “tôi muốn cử động” chỉ xuất hiện khoảng 200 mili giây trước khi cử động. Nghĩa là não đã “quyết định” hành động trước khoảng 350 mili giây so với lúc người đó ý thức được.
Vietnamese translation
Báo chí rất thích kết quả này. Các tờ báo viết: Ý chí tự do chỉ là ảo tưởng. Não của bạn quyết định trước bạn. Ý tưởng này lan rộng hơn nhờ những cuốn sách như “Free Will” (2012) của Sam Harris và “Determined” (2023) của Robert Sapolsky.
Vietnamese translation
Cuốn sách của Sapolsky là một thành tựu trí tuệ lớn. Ông tập hợp rất nhiều bằng chứng. Ví dụ: testosterone khiến người ta hung hăng hơn. Sang chấn thời thơ ấu làm thay đổi não trong thời gian dài. Vi khuẩn trong ruột ảnh hưởng tới tâm trạng và quyết định. Ông muốn chứng minh: nếu truy ngược đủ xa, mọi hành vi của con người đều có nguyên nhân nằm ngoài tầm kiểm soát cá nhân. Ông viết với niềm tin mạnh mẽ. Ông kể rằng năm 14 tuổi, sau một cơn ác mộng, ông đã quyết định rằng không có Chúa, không có ý chí tự do và cũng không có ý nghĩa nào trong vũ trụ.
Vietnamese translation
Kết luận thực tiễn của ông là: chúng ta không nên trừng phạt tội phạm. Chúng ta chỉ nên ngăn họ lại và bảo vệ xã hội. Ông chỉ ra trường hợp Na Uy và Anders Breivik. Năm 2011 Breivik đã giết 77 người. Anh ta nhận án 21 năm. Bản án có thể được gia hạn liên tục. Anh ta sống như trong một căn hộ tiện nghi, được học đại học và có máy tính. Sapolsky cho rằng đó gần như là cách làm đúng.
Vietnamese translation
Tác giả bài báo nói: Tôi đồng ý một phần, nhưng không đồng ý với nền tảng triết học của ông.
Vietnamese translation
Ý chí tự do thực sự có nghĩa là gì
Vietnamese translation
Đến đây tôi muốn đi chậm lại. Tôi nghĩ cuộc tranh luận về ý chí tự do đang dùng những định nghĩa gây rối. Sự rõ ràng lúc này rất quan trọng.
Vietnamese translation
Khi mọi người hỏi liệu chúng ta có ý chí tự do hay không, họ thường đang hỏi hai câu rất khác nhau. Câu hỏi thứ nhất là: Liệu chúng ta có thể bằng nỗ lực của chính mình sống một cuộc đời mà chúng ta thực sự chịu trách nhiệm — một cuộc đời có ý nghĩa đạo đức?


