Student beweist neues Quanten-Prinzip für Fraktale
Nghiên cứu sinh chứng minh nguyên lý lượng tử mới cho fractal
This reading was translated and simplified for German learners. The original content belongs to Quanta.
Select a word or phrase to look it up, translate it, highlight it, or add a note.
Reading progress
Paragraph 1/26
Read the German first. Reveal the translation below any paragraph when needed.
Vietnamese translation
Công trình toán học này gắn kết hỗn loạn, lý thuyết lượng tử và những fractal phức tạp vô hạn. Giới chuyên gia gọi đây là một kết quả nền tảng.
Vietnamese translation

Vietnamese translation
Ada Zejun Shen / Quanta Magazine
Vietnamese translation
Ở thế giới lượng tử vô cùng nhỏ, các hạt hành xử rất kỳ lạ. Một lý do là nguyên lý bất định. Nguyên lý này nói rằng bạn càng biết rõ hạt ở đâu thì càng ít biết nó di chuyển nhanh thế nào, và ngược lại. Gần đây, quy tắc này vừa có một cập nhật hiếm hoi.
Vietnamese translation
Nguyên lý bất định mới liên quan đến fractal. Đó là những hình dạng luôn giữ nguyên độ phức tạp dù bạn phóng to đến mức nào.
Vietnamese translation
Khoảng mười năm trước, nhà toán học Semyon Dyatlov làm việc tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT). Ông muốn tìm hiểu liệu hạt lượng tử có hành xử khác hạt thường khi cùng rơi vào một tình huống hỗn loạn hay không. Đôi khi một vật chuyển động hỗn loạn và bị giữ lại, rồi đi mãi theo một quỹ đạo có dạng fractal. Liệu hạt lượng tử cũng có thể như vậy?
Vietnamese translation
Hạt lượng tử lan ra như sóng nên vị trí của nó không rõ ràng mà bị nhòe. Dyatlov muốn biết liệu sự nhòe này có khiến hạt lượng tử không thể đi theo những quỹ đạo bị giữ lại đầy phức tạp đó hay không. Để trả lời, ông cần một nguyên lý bất định mới áp dụng được cho fractal.
Vietnamese translation
Năm 2016, Dyatlov cùng Jean Bourgain chứng minh được nguyên lý bất định fractal cho fractal một chiều. Bourgain đóng góp những ý tưởng then chốt cho chứng minh. Ông là một nhà toán học rất nổi tiếng và qua đời không lâu sau công trình này. Fractal một chiều trông như những đường gấp khúc, có thể mô tả quỹ đạo của vật thể trong không gian hai chiều, ví dụ như những quả bóng lăn trên bàn bida.
Vietnamese translation
Mùa thu năm đó, Dyatlov và Bourgain tổ chức một hội thảo ở New Jersey. Họ mời các nhà toán học từ khắp nơi trên thế giới. Họ hy vọng mở rộng chứng minh sang nhiều chiều hơn. Một chứng minh mở rộng có thể dùng cho thế giới ba chiều và trở thành một công cụ toán học tổng quát.
Vietnamese translation
Nhưng bài toán quá khó. Đến cuối hội thảo, hầu như không ai còn tin có thể làm được. Đó là lời của Frédéric Naud, nhà toán học tại Đại học Sorbonne và là người tham dự hội thảo. Ông nói: “Thực sự không ai tin rằng có thể thành công.”
Vietnamese translation
Phải nhiều năm sau Alex Cohen mới tạo ra bước đột phá. Khi đó anh là nghiên cứu sinh tại MIT. Năm 2025, anh công bố bài báo trên tạp chí Annals of Mathematics, tạp chí được xem là uy tín nhất trong ngành toán. Trong bài báo, anh mở rộng nguyên lý bất định fractal ra mọi chiều cao hơn. Kết quả này trở thành luận án tiến sĩ của Cohen. Nhờ đó, anh nhận được vị trí trợ lý giáo sư tại Đại học New York khi mới 25 tuổi.
Vietnamese translation
Peter Sarnak làm việc tại Viện Nghiên cứu Cao cấp nói về nguyên lý bất định fractal: “Đây là một kết quả nền tảng” và “là một thành tựu khá đáng nể đối với một luận án tiến sĩ.”
Vietnamese translation
Ngay từ bây giờ, nguyên lý này đã cho thấy một điều mới và quan trọng: hạt lượng tử khác hạt cổ điển ở mức rất sâu.
Vietnamese translation
Flipper và nguyên lý bất định
Vietnamese translation
Nguyên lý bất định ở các hạt nghe rất lạ. Nhưng cũng có những ví dụ đời thường dễ hiểu hơn. Âm thanh càng ngắn thì càng khó xác định nó chứa những nốt nào. Tín hiệu radar ngắn có thể xác định chính xác vị trí tàu ngầm, nhưng cần tín hiệu dài hơn mới biết nó đang di chuyển về hướng nào.
Vietnamese translation
Tất cả các nguyên lý bất định này, kể cả trong vật lý lượng tử, đều chung một gốc toán học. Nguyên lý bất định toán học sâu hơn áp dụng cho mọi hàm số. Hàm số, nói đơn giản, là bất kỳ đường cong nào, dù gợn sóng hay phức tạp đến đâu. Nguyên lý này bắt nguồn từ một phương trình thế kỷ 19 mang tên phép biến đổi Fourier, đặt theo tên nhà khoa học Pháp Joseph Fourier. Phép biến đổi này tách một hàm số thành các sóng đơn giản. Mỗi sóng có một tần số, tức một cao độ khác nhau. Cộng tất cả các sóng đơn giản đó lại, ta được hàm số ban đầu.
Vietnamese translation
Vietnamese translation
Mark Belan / Quanta Magazine
Vietnamese translation
Nguyên lý bất định đã nằm sẵn trong đó. Một sóng sin đơn giản trải dài vô hạn trong không gian và chỉ có một tần số duy nhất, vì vậy phép biến đổi Fourier của nó chỉ là một đỉnh nhọn. Ngược lại, tiếng gõ vào một chiếc trống nhỏ trông như một xung ngắn khi truyền trong không khí, phép biến đổi Fourier của nó lại chứa nhiều tần số khác nhau nên âm thanh không có cao độ rõ ràng.
Vietnamese translation
Vietnamese translation
Vietnamese translation
Nói chung, hàm số càng hẹp thì phép biến đổi Fourier của nó càng rộng, và ngược lại. Nói cách khác, càng chắc chắn về vị trí đỉnh của hàm số trong không gian, bạn càng ít chắc chắn về tần số của nó. Khi đó bạn càng ít biết nó thay đổi theo thời gian ra sao.
Vietnamese translation
Trong cơ học lượng tử, người ta mô tả hạt bằng một sóng. Sóng có đỉnh ở những nơi nhiều khả năng tìm thấy hạt nhất. Phép biến đổi Fourier của sóng này mô tả chuyển động của hạt. Vì vậy không thể biết chính xác đồng thời vị trí và xung lượng, tức nơi ở và chuyển động, của một hạt lượng tử. Hai đại lượng này liên hệ với nhau qua phép biến đổi Fourier.
Vietnamese translation
Vậy điều gì xảy ra khi lấy phép biến đổi Fourier của một hàm số có dạng fractal?
Vietnamese translation
Để hiểu câu hỏi này, hãy xét một ví dụ đơn giản về fractal. Bắt đầu với một đoạn thẳng, chia nó thành ba phần bằng nhau rồi xóa đoạn giữa. Lặp lại quy trình này mãi: chia mỗi đoạn còn lại thành ba phần và bỏ đoạn giữa, cứ thế tiếp tục. Kết quả là một tập fractal có tên tập Cantor. Tập này có một tính chất đặc biệt mà các nhà toán học gọi là xốp: nó đầy lỗ hổng như miếng bọt biển, ở mọi cấp độ phóng đại.
Vietnamese translation
