Warum sind Flüsse mathematisch?
Vì sao sông ngòi lại tuân theo toán học?
This reading was translated and simplified for German learners. The original content belongs to Quanta.
Select a word or phrase to look it up, translate it, highlight it, or add a note.
Reading progress
Paragraph 1/20
Read the German first. Reveal the translation below any paragraph when needed.
Vietnamese translation
Vì sao sông ngòi lại tuân theo toán học?
Vietnamese translation
Một quy luật đơn giản đã tạo ra trật tự giữa sự hỗn độn của nước, đá và cát. Những kết quả nghiên cứu mới đây còn mở rộng quy luật này hơn nữa.
Vietnamese translation

Vietnamese translation
Sông ngòi, giống như mọi mạng lưới vận chuyển khác, được hình thành theo những nguyên tắc toán học. Vì vậy chúng trông như các cấu trúc fractal. Ada Zejun Shen / Quanta Magazine
Vietnamese translation

Vietnamese translation
Tôi rất yêu một dòng sông. Đó không phải là sông Thames tối màu ở London, nơi tôi chào đời. Đó là một dòng sông yên ả, xanh mát cách đó năm nghìn dặm, nơi tôi sống thời niên thiếu: sông Blanco ở Texas. Nhiều thế hệ bên ngoại của tôi đã tắm trong dòng nước ấy. Tôi cũng từng đắm mình ở đó suốt bao ngày hè.
Vietnamese translation
Sông Blanco là một nhánh của sông San Marcos. San Marcos lại đổ vào sông Guadalupe. Rồi Guadalupe chảy ra Vịnh Mexico. Nhìn trên bản đồ, bạn sẽ thấy mọi hệ thống sông đều na ná nhau. Chúng uốn lượn qua cảnh quan, càng lúc càng rộng và dài hơn, chảy xuôi về biển. Mô hình này giống như cành nhỏ nối vào cành lớn rồi vào thân cây. Nó cũng giống rễ cây, gân lá, mạch máu trong cơ thể chúng ta, hay mạng lưới đường sắt và đường bộ đổ về thành phố.
Vietnamese translation
Mô hình ấy xuất hiện khắp nơi. Tôi thấy nó rất đẹp. Thậm chí tôi còn xăm lên tay hình một cái cây: phía trên là cành khẳng khiu không lá, phía dưới là bộ rễ, hai bên gần như đối xứng như ảnh phản chiếu. Chris Paola, nhà nghiên cứu sông ngòi tại Đại học Minnesota, nói: "Hình dạng của sông, gân lá và những thứ tương tự — các mạng lưới phân nhánh — ta gần như có thể nắm bắt được quy luật. Nhưng chúng vẫn đầy hỗn loạn. Chính vì thế mà chúng hấp dẫn đến vậy."
Vietnamese translation
Những hệ thống phân nhánh như thế được gọi là mạng lưới vận chuyển. Chúng đưa một dòng chất lỏng từ khắp nơi về một điểm duy nhất. Chẳng hạn nước dồn ra biển, máu dồn về tim, hay dòng xe cộ dồn vào trung tâm thành phố. Trong các ví dụ đó, sông ngòi đặc biệt đáng chú ý. Chúng không hình thành do tiến hóa sinh học hay do quy hoạch đô thị. Chúng được tạo ra bởi những quá trình hỗn loạn của Trái Đất. Dù vậy, chúng vẫn tuân theo những quy luật giản đơn và phổ quát.
Vietnamese translation
Vào năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, một phát hiện mới về mạng lưới sông ngòi đã khiến tôi một lần nữa quan tâm đến hình dạng phổ quát và bản chất toán học của chúng. Đây từng là chủ đề trọng tâm trong những năm tám mươi và chín mươi của thế kỷ trước. Khi ấy, các nhà nghiên cứu xem sông ngòi là ví dụ tự nhiên cho fractal — những đối tượng toán học có hình dạng lặp lại tương tự nhau ở nhiều cấp độ kích thước. Còn các nhà địa mạo, những người chuyên nghiên cứu hình dáng bề mặt Trái Đất, đã tìm hiểu hình học của mạng sông từ lâu hơn nhiều, từ cuối những năm một nghìn tám trăm.
Vietnamese translation
Nhiều chi tiết về cách sông ngòi vận động vẫn đang được nghiên cứu sôi nổi. Nhưng khối lượng công trình đồ sộ đã có cũng mang lại không ít lời giải. Gộp lại, chúng cho ta một nền tảng khá vững để hiểu hiện tượng này. Toán học đằng sau rất tao nhã, vật lý địa cầu cũng khá dễ nắm bắt. Dù vậy, cảm giác kinh ngạc trong tôi vẫn nguyên vẹn.
Vietnamese translation

Vietnamese translation
Mỗi xen-ti-mét vuông đất trên Trái Đất đều nhận được mưa. Phần lớn lượng nước đó cuối cùng sẽ chảy ra đại dương hay hồ lớn. Sông ngòi chính là hệ thống thoát nước tự nhiên.
Vietnamese translation
Vào năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy, một nhà khoa học thuộc Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ tên là John Hack đã phát hiện ra quy luật quan trọng nhất của mạng lưới sông ngòi. Ông đo đạc các con sông và suối ở Virginia và Maryland. Ông đo chiều dài từng dòng chảy và diện tích vùng đất dốc về phía nó, nơi dồn nước cho sông — tức lưu vực. Khám phá của ông ngày nay được gọi là định luật Hack: mọi dòng sông, từ con suối nhỏ nhất đến con sông lớn nhất, đều có chiều dài tỉ lệ với lưu vực lũy thừa không phẩy sáu. Viết thành công thức: L tỉ lệ với A mũ không phẩy sáu. Giá trị này có dao động đôi chút quanh mức không phẩy sáu, bởi Trái Đất vốn phức tạp. Nhưng Hack đã viết: "Dù vậy, tính quy củ chung của mối quan hệ này vẫn rất đáng kể. Chiều dài sông tăng theo lũy thừa không phẩy sáu của diện tích lưu vực, bất kể đặc điểm địa chất của khu vực là gì."
Vietnamese translation

Vietnamese translation
Những lòng sông khô cạn ở Yemen, được chụp từ Trạm Vũ trụ Quốc tế, cho thấy định luật Hack vẫn đúng. NASA / UPI
Vietnamese translation
Khi có thêm nhiều dữ liệu tốt hơn, đặc biệt là ảnh vệ tinh, định luật Hack đã được kiểm chứng trên toàn thế giới. Vì sao nó lại đúng là câu đố lớn với các nhà địa mạo kể từ đó. Hansjörg Seybold, nhà địa mạo tại Viện Nghiên cứu miền núi liên ngành thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Áo, nói: "Định luật Hack vẫn là câu hỏi lớn."
Vietnamese translation
Việc lưu vực càng lớn thì sông càng dài là điều dễ hiểu. Nhưng xét thuần túy toán học, người ta lại chờ đợi một quy luật hơi khác. Hãy hình dung một khoảnh đất hình vuông. Ta có thể nghĩ cách thoát nước lý tưởng là một dòng sông dài bằng một cạnh hình vuông, ví dụ một đường thẳng đứng ở giữa. Khi đó độ dài này bằng căn bậc hai của diện tích, tức A mũ không phẩy năm.
Vietnamese translation
Trong trường hợp đó, những lưu vực lớn sẽ có tỉ lệ y hệt lưu vực nhỏ. Cấu trúc của chúng giống nhau dù quy mô khác nhau. Nhưng định luật Hack cho thấy thực tế không phải như vậy.
Vietnamese translation
