Aufstieg und Fall der liberalen Demokratie
Sự trỗi dậy và sụp đổ của nền dân chủ tự do
This reading was translated and simplified for German learners. The original content belongs to Noema.

Select a word or phrase to look it up, translate it, highlight it, or add a note.
Reading progress
Paragraph 1/19
Read the German first. Reveal the translation below any paragraph when needed.
Vietnamese translation
Sự trỗi dậy và sụp đổ của một ý tưởng chung
Vietnamese translation
Tùy hỏi ai mà người ta sẽ nêu những nguyên nhân khác nhau cho khủng hoảng của nền dân chủ tự do. Có người nhắc đến đại dịch Covid-19. Người khác lại nói tới năm 2016, với nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của Donald Trump và Brexit. Nhóm khác nữa cho rằng đó là cuộc Đại Suy thoái, đạt đỉnh vào năm 2009 ở Mỹ và năm 2012 ở châu Âu.
Vietnamese translation
Dù khủng hoảng bắt đầu khi nào, nó đã lộ rõ vào ngày 14 tháng 2 năm 2025. Hôm đó, Phó Tổng thống JD Vance phát biểu tại Hội nghị An ninh Munich. Ông nói với các chính trị gia châu Âu rằng mối nguy lớn nhất đối với châu Âu đến từ bên trong. Chính phủ không còn tin vào chính người dân của mình. Tòa án đảo ngược kết quả bầu cử. Không gian cho tự do ngôn luận ngày càng thu hẹp. Ông cũng nói Mỹ không thể bảo vệ một nền văn minh đã không còn nhận ra chính mình.
Vietnamese translation
Chỉ vài giờ sau, Ngoại trưởng Marco Rubio đưa ra thông điệp gần như giống hệt: trật tự thời hậu chiến đã kết thúc. Giai đoạn sắp tới sẽ mang tính giao dịch và đa cực.
Vietnamese translation
Phản ứng ở châu Âu rất dữ dội. Friedrich Merz, chỉ vài ngày trước khi trở thành Thủ tướng Đức, nói châu Âu không thể tiếp tục trông cậy vào Washington. Nhiều tờ báo châu Âu đã dùng từ phản bội.
Vietnamese translation
Ở tầng sâu hơn, khủng hoảng hôm nay có một nguyên nhân: sự sụp đổ của những “hư cấu chung”. Đó là khái niệm của triết gia Yuval Noah Harari. Hư cấu chung là những ý tưởng mà đông đảo người cùng tin vào, như sức mạnh của tiền bạc, tôn giáo hay quốc gia. Trong cuốn sách quan trọng “Sapiens”, ông viết rằng muốn hợp tác trên quy mô lớn, con người phải cùng tin vào những hư cấu như vậy.
Vietnamese translation
Hiểu cách các hư cấu chung hình thành và tan vỡ sẽ giúp ta nắm rõ hơn thời cuộc hiện nay.
Vietnamese translation
Xã hội thường tập hợp quanh một dạng hư cấu đặc biệt. Tôi gọi đó là hệ thống niềm tin siêu việt. Đó là niềm tin vào điều tồn tại lâu hơn một đời người. Niềm tin ấy định hướng cho người đang sống. Con người là loài duy nhất biết mình sẽ chết. Và cũng là loài duy nhất dựng nên những hư cấu chung bền vững xoay quanh sự thật đó. Chúng ta cũng là loài duy nhất có ngôn ngữ phức tạp để chia sẻ những hư cấu ấy.
Vietnamese translation
Trong lịch sử, các hệ thống niềm tin từng duy trì khá ổn định trong thời gian dài, rồi bị một cú hích làm xáo trộn. Suốt một giai đoạn dài, cú hích ấy đến từ khí hậu.
Vietnamese translation
Một ví dụ là khi kỷ băng hà cuối cùng kết thúc. Cùng thời điểm đó, tục thờ cúng tổ tiên xuất hiện ở Trung Đông. Người chết không hoàn toàn biến mất, họ vẫn ở lại trong cộng đồng. Điều này giúp các nhóm định cư hợp tác với nhau tốt hơn. Hệ thống niềm tin siêu việt ấy góp phần giúp những khu định cư đầu tiên đứng vững. Sau khi giai đoạn lạnh mang tên Younger Dryas khép lại, nó còn thúc đẩy nông nghiệp phát triển và hình thành những cộng đồng xã hội lớn hơn, bền vững hơn.
Vietnamese translation
Nhiều nghìn năm sau, sự kiện 8,2 ka đã sinh ra các “vị thần nhỏ” của thuyết đa thần. Những vị thần này giúp kết nối nhiều thị tộc trong các đô thị sơ khai, củng cố sự gắn kết bên trong và quan hệ giữa các thị tộc.
Vietnamese translation
Sự kiện 4,2 ka sau đó lại tạo ra bước chuyển sang các “vị thần lớn” có tính răn dạy đạo đức. Những vị thần này mang quyền năng phổ quát, nâng đỡ các nhà nước lớn hơn và những đế chế đầu tiên. Dần dần, các hệ thống ấy tiến hóa thành những tôn giáo độc thần mang tính phổ quát, tạo cơ sở chính đáng cho các nền văn minh với hàng triệu người.
Vietnamese translation
Những cú sốc khí hậu cứ lặp lại như dấu câu trong tiến trình văn hóa. Chúng làm các trật tự xã hội hiện hành chao đảo và mở đường cho những hệ thống niềm tin siêu việt mới, vốn cho phép hợp tác trên quy mô lớn.
Vietnamese translation
Nhưng đến thế kỷ 16, nguồn gốc của xáo trộn đã thay đổi, chuyển sang lĩnh vực truyền thông. Vì hư cấu chung dựa trên ngôn ngữ, mỗi công nghệ truyền thông mới đều đòi hỏi những hư cấu mới. Mỗi phương tiện mới lại vẽ lại hệ thống siêu việt, hướng trọng tâm nhiều hơn vào đời sống cá nhân: quyền công dân, dân tộc, giai cấp. Chúng ta đang ở giữa một lần vẽ lại như thế. Dù có nhận ra hay không, những người có mặt trong khán phòng ở Munich ngày 14 tháng 2 năm 2025 đã chứng kiến một niềm tin siêu việt tan rã ngay trước mắt.
Vietnamese translation
Một động lực thay đổi mới
Vietnamese translation
Năm 1517, máy in đã làm thay đổi tất cả. Vị linh mục và nhà thần học người Đức Martin Luther khi ấy viết tay “95 luận đề” để phản đối việc Giáo hội Công giáo La Mã bán giấy xá tội. Không lâu sau, các luận đề được dịch từ tiếng Latinh sang tiếng Đức, in bằng máy in chữ rời và lan rộng khắp nơi. Chỉ trong một thế hệ, hàng trăm nghìn tờ truyền đơn đã được phát tán trên khắp Bắc Âu, nhanh hơn khả năng phản ứng của Giáo hội. Phong trào này khởi đầu cuộc Cải cách Tin Lành. Lần đầu tiên, hệ thống siêu việt thay đổi không phải vì một biến cố khí hậu mà vì một công nghệ truyền thông mới.
Vietnamese translation
“Chúng ta là loài duy nhất biết mình sẽ chết, và cũng là loài duy nhất dựng nên những hư cấu chung bền vững xoay quanh sự thật đó.”
Vietnamese translation
Không chỉ lực gây xáo trộn thay đổi, trọng tâm siêu việt cũng dịch chuyển từ cộng đồng sang cá nhân. Luther cho rằng mối quan hệ với Chúa có thể mang tính cá nhân và trực tiếp. Ai cũng có thể tự đọc Kinh Thánh mà không cần linh mục hay Giáo hội làm trung gian. Tư tưởng này nuôi dưỡng những trào lưu đề cao cá nhân, đặc biệt ở Bắc Âu. Căng thẳng tôn giáo nảy sinh gián tiếp từ việc lan truyền tư tưởng của Luther qua máy in đã đặt nền móng cho Chiến tranh Ba mươi năm. Con người không còn phải tin vào cùng một vị Chúa theo cùng một cách, nhưng vẫn phải sống chung với nhau. Khoảng một phần ba dân số Trung Âu đã chết trong cuộc chiến đó.
Vietnamese translation
Cuộc chuyển đổi dựa trên truyền thông thứ hai diễn ra vào thế kỷ 18 cùng với báo chí và các quán cà phê. Những người không được đào tạo để làm linh mục giờ đây có thể theo dõi và bàn luận về các cuộc tranh luận công khai gần như ngay lập tức. Khi trận động đất Lisbon năm 1755 phá hủy một thủ đô lớn của châu Âu vào Ngày Lễ Các Thánh, dư luận đưa ra hai cách giải thích: đó là hình phạt của Chúa hay một thảm họa tự nhiên. Cuộc tranh luận trở thành phép thử công khai xem mô hình giải thích siêu việt nào còn đứng vững.



